http://anaite.upf.pf/files/original/c29fb26cee2d501962c9c3bdf214ca0b.pdf 7bda1c69f8488b2f4b3393b457c21a0a PDF Text Text DEUG & LICENCE REO MA O TE IHI REO E TE TARAME PAPA-REO A TE TA'O J NIC NIC'IRA'A MATAMUA 1995 Louise PELTZER Maître de Conférences UNIVERSITE FRANÇAISE DU POLYCOP B.P. 796 PAPE'ETE TAHITI Tous droits de I reproduction et d'adaptation réservés tauiuira'a no te fa'aaura'a, 'opanihia © Louise PELTZER 1995 ia'apararcra'a e PACIFIQUE �TE TA'O TAPURA TE TA'OPAPA 1.1. 1.2. Te mau i'oa Te mau 1.3. Te Te mau ta'o-ha'a i'oa-ha'a 1.4. mau numera TE TA'OPATU II. 1. Te monoi'oa . . II.2. Te monoi'oa ta'ata Te (monoi'oa) tohu Te ti'a no te . II. 3. Te ti'atohu II.4. Te 'avei'a II. 5. Te tohu Te tohu Te tohu . . II.6. vâhi e te tau Te ti'avâhi Te ti'atau . no te no te 'aparaura'a fa'ati'ara'a-parau Te fa'ai'oa Te fa'ai'oa nui te Te fa'ai'oa no te fatura'a Te fa'ai'oa numera Te fa'ai'oa no te ha'afaufa'ara'a, Te fa'ai'oa rahira'a Te fa'ai'oa hâmani Te fa'ai'oa-'ore-ra'a . . . . fa'ata'a'êra'a . . . II. 7. Te fa'atoro 11.8. Te hono 11.9. Te mau 'omua-niu Te 'omua-niuha'a Te 'omua-niu'apu Te 'omua-niui'oa (te heheu) Te 'omua-niu numera . . . . 11.10. Te II. 11. ha'apori Te mau ta'o auera'a. no te 'êra'a, no te 'aipa, no te POLYCOP BP 796 PAPE"ETE TAHITI Tous droits de Ha'apararera'a reproduction et d'adaptation réservés tauiuira'a note fa'aaura'a. 'opanihia e ui e no te �TE TA'O E mau 1. Ua haere 'irava teie: tera tamuta vave 2. E ta 'ata nehenehe inanahi mau â o 'âpî e Tama hâmani nei, i te fare-hau tera râ ua pohehia i Tahiti. o ia i te ma 'i ra. E aha teie e 'itehia nei? Tê 'itehia nei: te tahi mau ta'o o tê - fa'ahiti mai nei i te parau no te hô'ê 'ohipa 'aore ra e aura'a tô râtou mai ia ta'ata, nehenehe, haere, fare, hâmani. E nehenehe ta teie mau ta'o i te papa i te hô'ê parau, i te hô'ê 'irava, no reira 'oia i pi'ihia ai e ta'opapa. E tai'o hope 'ore to teie mau ta'o. te mau ta'o e - fa'aro'o-pinepine-hia, 'aore ho'i e aura'a tô râtou. I roto i te 'irava matamua, tê fârereihia nei e 6 o taua mau ta'o nei, 11 i roto i te 'irava piti, mai ia ua, e, i, te... Nâ teie mau ta'o e tâ'ai nei i te mau ta'opapa no te patu i te hô'ê 'irava, nâ râtou e patu nei i te mau ta'opapa, no reira 'oia i pi'ihia ai e ta'opatu. E tai'o hope tô teie mau ta'o iti. Te ta'opapa hu'a'orero teie I TE e te no te ta'opatu, hô'ê tera e e nâ ni'a ato'a i tera ta'o. i'oa i te tahi mau taime. E tai'ora'a 1. E ta'ata maita'i 2. Ua maita'i 3. Ua maita'i E mau ta'opapa e ti'ara'a huru rau tô râtou: ta'oha'a 'aore ra e ha'apori i te tahi atu mau taime, e hope 'ore tô te o mau ta'opapa. Viriamu. i ta 'ohipa. ha'apori te ta'o maita'i i roto i te 'irava 1 e te 'irava 2. rave E ra e mau ta'opapa nâ ni'a i tô râtou ti'ara'a i tô râtou fa'ari'ira'a 'aore fa'ari'i-'ore-ra'a i Tê vai nei te tahi mau hu'aparau 'aore TA'OPAPA Ua fa'atuha'ahia te aupiri e mau reo. pû o o na na Henere. no te niu i roto i teie 'irava. 2 e �4. No te E 1.1. m ai ta pû Te 'i o Timi i horo'ahia mai ai te fare no te raui'oa te maita'i i roto i teie na e ha'apa'o. 'irava hope'a. i'oa mau E 'ore nâ teie ta'o ha'aporihia e te ta'o vave 'aore ra te ta'o mai te, (e ha'apori ta'a teie no te mau ta'oha'a). E'ita ato'a e fa'ari'i i te 'omua-niuha'a tê...nei (na, ra). Te roa mau e ta'oha'a, te numera, e 'omuahia e te hô'ê fa'ai'oa, e (-tumu): (pohe / te pohe; maita'i/ te maita'i; 'ori / 'ori; 'amu / te 'amu., piti/te piti....). . mau riro mai ia ei i'oa te E ta'oha'a anei 'aore niuha'a 'omuahia e te ra e i'oa(-tumu) anei te pû o te hô'ê - e'ere ia hô'ê â 'omua niu i roto i te 'omua ua, 'aipara'a - - 1. Ua o te 'irava: mai te peu ê e ta'oha'a te pû, e riro mai mai te peu râ e i'oa te pû, e riro ia ei e. reva 1'. Aita te pahî. pahî i reva. te 2. Ua ta 'ata 2'. Aita e i tai. ta'ata 3. Ua miti 3'. Aita e ia te 'omua ua ei i, i tai. i teie mahana. miti i teie mahana. E fa'atuha'a-ato'a-hia te i'oa - - ei i'oanoa e ei i'oa nui 'aore ra nâ ni'a i tô râtou ti'ara'a . Te mau ei i'oa tumu, aupiri. i'oa noa, e 'ore ia e 'omuahia e te 'omua o (te heheu), 'oia ho'i te - tâpa'o o te mau i'oa nui. E'ita ato'a te mau i'oa noa e ha'apori ta'a 'ê teie - - no te mau ha'aporihia e te i'oa nui. *o ta'ata, *ofenua.... * O te fenua ma tera. 1. Erupe 2. Ua 'amuhia 3. Etamari'i tera manu. te vî . tei haere i ni'a i te a'au 3 i teie po'ipo'i. ha'apori ma, o te �. te Te i'oa nui: mau 'omuahia ia e e te 'omua o, e ha'aporihia e ha'apori ma. - E 'omua-ato'a-hia fa'atoro ia, 'area te mau i'oa noa te fa'atoro i ('ape'ehia e te hô'ê fa'ai'oa). 'omuahia ia e l.OTama matahiapo. te 2. Ua haere o Fa 'arere 3. Ua nehenehehia 4. Ua 'ite e te i te purera 'a. ma o_Tikehau i teie nei ia Tama. au 5. Ua mâta'ita'i au 6. Ua mâta'ita'i au ia Farani. i te fare o Tama. Tama, Fa'arere, Tikehau 'omuahia e 'omua e Farani, e mau i'oa nui teie, fa'atoro ia, 'are'a râ matahiapo, purera'a, fare, e mau i'oa noa teie, e 'ore e ha'aporihia e te ha'apori ma, e 'ore ato'a e 'omuahia e te 'omua o, e 'omuahia râ e te hô'ê fa'ai'oa. . - - e te o e te E fa'atuha'ahia te i'oa nui: ei i'oa nui ('aore ra i'oa tumu) no te ta'ata e i'oa nui ('aore ra i'oa tumu) no te fenua E 'omuahia te i'oa nui fenua fa'atoro i. 1.Uafârerei e mau 'ore ia e i'oa nui ta'ata 'omuahia ia Teri'i au e e te teie (i'oa nui ta'ata) (i'oa nui fenua). e fa'atoro io, 'are'a râ te fa'atoro, e 'omuahia râ e te i_Pape'ete. 2. Ua haere au io Vahine 3. Ua haere au J Huahine. ma. Teri'i, Vahine, e mau i'oa nui ta'ata teie, e 'omuahia e te fa'atoro io; Pape'ete, Huahine, e mau i'oa nui fenua teie, e 'omuahia ia e te fa'atoro i. 1.2. Te E mau ta'oha'a ha'aporihia te 1. Ua ta'oto vave o 'Aiû mau ta'oha'a inapô ra. 4 e te ha'apori vave, maite. �2. Tê haere mai te nei 3. Ua horo vave te 'orometua Taneri'i o e E monohia te 'omua pû niuha'a i roto i o te 1. Ua ua te mau manihini manihini i fare-ha'api'ira'a. i te faraoa. i te 'omua i mai te peu te hô'ê 'irava te mau reva 1 '. Aita ti'i i te inanahi 'aipahia. ra. inananhi reva ê e ta'oha'a te ra. 2. Ua pau te pape. 2'. Aita te pape i pau. E fa'atuha'a-ato'a-hia te ta'oha'a e piti tuha'a: fa'ahiti noa i te 'ohipa no te ha'a, e 'omuahia atu ia e te fa'atoro nâ, e te mau ta'oha'a e 'ore e piri atu i teie fa'atoro iti, e mau ta'oha'a fa'ahiti ia i te parau no te huru. te mau - ta'oha'a mau e - 1.2.1. Te ta'oha'a fa'ahiti i te parau no te ha'a, (te mau ha'a). E ta'oha'a teie e fa'a'ohipahia i roto i te mau 'irava e fa'ahiti mai i te parau no te fatura'a i te (ravera'a)-ha'a, e 'omuahia atu ia e te fa'atoro nâ, mai ia 'amu, haere, ti'i, mâni'i, horo e tê vai mau atu ra.... 1. Nâ 'u i 'amu 2. Nâ Mâmâ 3. Ua horo e i te vî. haere e ti'i i te faraoa. te mau tamari'i i râpae no te ha'uti. E 'omua atu ia te fa'atoro nâ i teie mau ta'oha'a i ni'a nei: 'amu, haere, horo. I nei : rotopû i te mau ta'oha'a e fa'ahiti i te parau no te ha'a, tê vai ta'oha'a e fa'ari'i e piti ti'a mai ia 'amu, rave..., tê vai nei o tê fa'ari'i hô'ê noa ti'a mai ia haere, reva, te mau - e - parahi e E tê vai atu ra... pi'ihia te ta'oha'a e - ta'oha'a rua matamua: ti'a 'aore ra ta'oha'a no te pupu A ( 'amu, rave...), - e te ta'oha'a fa'ari'i noa hô'ê ti'a (haere, reva...) 1. Ua rave 2. E 'amu o Teipo te mau i te moni-fare. tamari'i i tena faraoa. 5 e mau ta'oha'a tahi ti'a, �3. Ehaere pauroa 4. A parahi iho râtou i te tu'era'a-pôpô. i raro! Rave, 'amu, e mau ta'oha'a teie no te pupu A 'aore ra no te pupu o te mau ta'oha'a rua ti'a; 'are'a râ ia haere e ia parahi, e mau ta'oha'a teie no te pupu o te mau ta'oha'a tahi ti'a, 'oia ho'i no te B. pupu 1.2.2. Te E'ita teie ta'oha'a fa'ahiti i te parau no te huru mau ta'o fa'a'ohipahia i roto i te mau 'irava e fa'ahiti i te parau no te fatura'a i te ravera'a i te ha'a, 'oia ho'i i roto i te mau 'irava e 'omuahia e te fa'atoro nâ. E fa'ahiti mai teie mau ta'oha'a i te parau no te huru. E mau ta'oha'a tahi ti'a teie. - - - - * * * * Nâ Nâ Nâ Nâ i te 'u 'u 'u 'u mau i noa'a i te i'a i 'ute'ute i tô na e pâpâri'a i no'ano'a i ré. Noa'a, 'ute'ute, no'ano'a, rê, e'ita teie mau ta'oha'a e nehenehe 'omuahia i te fa'atoro nâ, tera râ e fa'a'ohipahia ia i roto i te tahi atu mau 'irava. 1. Ua noa'a tâ Tania 2. Uamaita'i 3. Emani'i te i'a inapô ra. 'orometua. te pape 4. Ua 'ute'ute ma tô roa i tenarave. na 'utu. E'ita te fa'atoro nâ e piri atu i te mau ta'oha'a i roto i teie mau 'irava i ni'a nei mai ia noa'a, maita'i, mani'i e 'ute'ute. 1.3. Te mau i'oa-ha'a. E piri atu teie mau ta'oha'a te i'oa e te mau ta'oha'a ato'a. Te rahira'a i te mau 'ohipa ato'a e pirihia atu e taime, teie mau ta'o o te mau ta'o ia e fa'a'ohipahia nei no te moiha'a e no te ha'a e ravehia e teie mau o te moiha'a. Teie ia teie mau ta'o: hoe, 'e'e, pâhere, pareu, hei, la 'omuahia teie mau ta'o i te hô'ê ora e tê vai atu ra.... i'oa(-tumu). 6 fa'ai'oa, e riro mai ia ei �1. A tipi mai 2. O te tipi na 3. Va hoe i te vî na 'ina 'i a nâ 'Aiû! Pâpâ tera. te mau tamari'i 4. Nâ vai te I. 4. Te hoe mau i te va1a i uta. i rave? numera E mau fa'ai'oa ta'a 'ê ihoa tô te mau numera, o to'o e o ta'i. E'ita e piri atu i te mau fa'atoro nâ, î e io. E piri atu râ i te mau 'omua niu'apu e e ei, e i te 'omua niuha'a ua, e, tera râ e pato'i atu ia i te 'omua niuha'a tê nei .. ra); (hô'ê 1. To'o 2. noa numera e piti a râua tamahine Ta'ipae mâ'a . E 2. Ua 'amu Te mau te mau te te mau ta'oha'a: i tai. o 3. Ua tautini vau mau numera i te mau 'omua niuha'a e i te i'oa(-tumu) e mai ta'ata, te 'amu, te piti.... 1. Ua ta'ata 4. O i te fare. piri atu te te i teie nei. râtou. fa'ai'oa mai - ia i te tô. râtou inanahi ra. piti. numera: Hô'ê 1 2 3 4 5 6 7 o te numera (na, hô'ê). i te 'ama'a hô'ê. 3. E piti noa ta'ata 4. Ua 'ahuru piri atu i teie 'omua tê..., 'Auhuru Tahito Tau tahi tahi, hôê rua, piti rua 'âpî toru toru fâ, hâ fâ, maha rima pae fene ono fitu, hitu hitu Tahito 10 20 30 40 50 60 70 'âpî tini, 'auhuru* 'auhuru rua-tini toru-tini piti-'ahuru fâ-tini rima-tini fene-tini fitu-tini 7 Tau toru-'ahuru maha-'ahuru pae-'ahuru ono-'ahuru hitu-'ahuru �8 9 varu va'u iva iva 80 90 varu-tini Hanere 100 200 300 400 500 600 700 800 900 Tautini Tahito Tau rau (hô'ê)hanere piti-hanere rua-rau 'âpî Tahito 1000 2000 3000 4000 5000 6000 7000 8000 9000 toru-hanere maha-hanere toru-rau fâ-rau rima-rau fene-rau fiti-rau pae-hanere ono-hanere hitu-hanere va'u-haenere iva-hanere varu-rau iva-rau Tahito 10.000 100.000 1.000.000 la tahi-hia - - e a piti, piti, = = -- Tau 'âpî (hô'ê) tautini piti-tautini mano rua-mano toru-mano toru-tautini fâ-mano maha-tautini rima-mano pae-tautini fene-mano fiti-mano ono-tautini varu-mano va'u-tautini iva-tautini hitu-tautini iva-mano Tau (tahi) mano-tini (tahi) rehu (tahi) 'iu = = = 'âpî (hô'ê) 'auhuru-tautini (hô'ê) hanere-tautini (hô'ê) mirioni tai'o-'amui-hia, e fa'a'ohipahia ia te 'omua râ, e fa'aohipahia ia te 'omua a. e, ia tai'o-tâta'i- maha, hô'ê 'ahuru...., toru, a maha atu ra e toru, e a 1. E toru ta'ata tâ 'u i 'ite i tahatai. 2. A piti atu ra ta'ata tâ 'u 3. O nâ vahine tera atu e pae 4. A ha 'une mai . va'u-'ahuru iva-'ahuru iva-tini la i nâ 'o 'ini tai'o, e 'ite nei. e e e haere mai maha. ha'amata ia nâ te haeha'a: e piti 'ahuru ma Nâ te hono ma ra. numera teitei e haere atu i te numera - piti; e toru tautini e piti hanere e toru 'auhuru ma piti... - . - e nâ te hono hô'ê, te tautini i . . e e pae e piti; e mau numera maha 'ahuru hô'ê i te 'auhuru: ma pae..., pu'oi i te hanere i te 'auhuru, te hanere i te hanere tautini 1. E piti 'ahuru tautini 2. Hô'ê mirioni 'ahuru ma hô'ê pu'oi i te ma te hanere 'aore ra i te hô'ê e tê vai atu e toru e e piti 'ahuru pae e e maha hanere hanere farane tâ ra....: 'ahuru; e maha hanere e ono...; va'u hanere; e hitu tautini e ono hanere e_piti.... e toru e na e pae-'auhuru maha 'ahuru 8 râtou. (20.456) piti e toru hanere (1.542.371) ma i horo'ahia mai. ma ono e hitu �hô'ê 3. 'ahuru ma 4. Hô'ê tautini piti 'ahuru e piti hanere e Epae tautini 5. 11; = e va'u hanere e hô'ê = maha 'ahuru = e ma iva reva. (34) 7. E piti piti tamari'i tautini 0 = i ma va'u hanere e 'iri a 'e nei. e e iva 'ahuru ma iva = 99 1.240 5.809 = 6. E toru 'ahuru ma maha ta'ata i matahiti 21; i reva i Ra'iatea i teie (2.802) aore E tai'o-tâta'i-piti-ato'a-hia (pea) no te ha'ari, te ni'au, te tuifa'a'ohipahia ia te tâ'au (10 pea) e te ti'aope (100 pea). . i'a e tê vai atu ra...., e TAPURA NO TE MAU HURU TA'OPAPA E maha huru te ta'opapa e fârereihia nei i roto i ta'oha'a, te i'oa(-tumu), te i'oa-ha'a e te numera. te reo: tê vai nei 1. Ta'oha'a - tapa'o: te ha'aporihia . e monohia e te te ta'o 'omua vave e maite, i roto i te 'irava 'aipa e te 'omua i mai te ta'oha'a te pû o te niu, piti tuha'a e fârereihia nei i roto i te tuha'a o te mau ta'oha'a: pupu A, te mau ta'oha'a e 'omuahia e te fa'atoro nà, o te mau ha'a teie, pupu B, te mau ta'oha'a e pato'i atu i te fa'atoro nà, e mau ta'oha'a fa'ahiti i te parau o te huru teie. . ua peu e - e . . 2.1'oa: - te tapa'o: e pato'i atu ia i te mau . . monohia e e ha'apori vave e maite, i roto i te 'irava 'aipa e te i'oa te pû o te niu, piti tuha'a e fârereihia i roto i peu - ê te 'omua ua . . 'omua e i'oa noa, i'oa nui (tumu), e te tuha'a o te mau i'oa: piti ato'a tuha'a e fârereihia nei i roto i teie pupu: - - te te i'oa nui i'oa nui no te no te ta'ata, 'omuahia e te fa'atoro io, fenua, 'omuahia e te fa'atoro i. 3. I'oa-ha'a: - e fa'ari'i e te mau e e i'oa pato'i ato'a i te e te mau mau 'ohipa e fa'ari'ihia ta'oha'a. 4. Numera: - e mai te e fa'ai'oa ta'a 'ê tô te mau numera: to'o e ta'i. 9 e e pato'ihia �TE TA'O PATU I I E tai'o hope tô te mau ta'opatu. II. 1. Te II. 1.1. Te monoi'oa ta'ata mau monoi'oa E fa'ari'i atu ia teie tera râ e mau ta'o i te 'omua pato'i atu i te ha'apori ma o te mau o e i te fa'atoro ia, i'oa nui. Teie ia: Rahira'a . Mono matameha'i Mono Mono toru rua Hô'ê: vau, au oe o -'apu hô'ê -'apu ta'a'ê tâua mâua orua raua -'apu hô'ê -'apu ta'a'ê tâtou mâtou 'outou ratou ia, o na Rua: Rau: Hô'ê â huru tô te mau monoi'oa tumu e tô te mau monoi'oa toro, o te monoi'oa matameha'i hô'ê e te monoi'oa mono toru noa tê taui. - Monoi'oa matameha'i: . . - tumu: vau, au, toro: Monoi'oa 1.Ereva 4. Ua 'ite tumu: o na, o . toro: na, ana. i teie vau o na au au. . 2. Ua horo'ahia mai 3.Uarave 'u, mono toru: ia po'ipo'i. tena (o ia) na ia, puta i te nâ _[u. 'ohipa inanahi i te matete. ra. v 10 �E taui ato'a te huru . o te monoi'oa matameha'i i mûri i te tahi mau areo. i mûri i te areo e e i (areo no mua), vau, i mûri i te mau areo o, a e u (areo no mûri). au, - - 1.Uahaere 2. E ti'i 4. Ua horo vau 5. Ua vau. II. 1.2. i teie po'ipo'i. Te nâ roto i te fare. mono-tohu mau E riro ato'a te mau Rahira'a T i Tahiti. i te mâ'a. vau pa'ia ha'api'ira'a i te faraoa au. 3. E tunu i te au tohu ei mono: teie, tena, tera, vêrâ, vêtahi. Hô'ê -Matameha'i teie -Rua tena -Toru tera Rau A 'A T A 1. Ua reva 2. Tê aha teie. tena? na 3. Ua himene 4. Ua reva II.2. vêtahi vêrâ inapô. i teie Te ti'a e no te II.2.1. Te atu ia fa'atoro io e te vâhi ravehia e no no te te tau fa'ahiti mai i te parau no te tau, e tê vai atu ra â te tahi mau aura'a. ti'avâhi E fa'ari'i te 'omua po'ipo'i. no E mau ta'o teie vâhi vêrâ (ta'a'ê) vetahi (tuha'a) mau râtou, e te e ti'avâhi i te fa'atoro i e i te 'omua o no te 'ore râ e fa'ari'i mai ia 'omuahia atu i te fa'atoro ia. 11 �E ti'a teie no te parau no te vâhi, e fa'ahiti ato'a mai râ i te parau no te tau. Teie ia taua - uta / mau ti'avâhi nei: tai, ni1a / raro, roto / vaho, râpae /râpae'au, rôpû / rotopû, mua/mûri, tua, 'ô,piha'iiho. 1. Ua haere te mau tamari'i 2.Ehaere o 3. Tei roto râtou 4. Enâ ni'a 5.l'ô nei Mâmâ te i uta 6. Tei mûri o e'apa'i itemâpê. i te fare fa'aterehau tâtou i te taponira'a. i te manureva puhapa ai e ia i vaho. i te ho'i. i teie hepetoma. i te tumu vi i te taponira'a. E fa'ahiti ato'a mai te tahi mau ti'avâhi i te parau no te mana'o o te hô'ê ta'ata i ni'a i te terera'a o te 'ohipa. . l.Oroto 2.0 roto ta na roa 3.0râoae E inapô ra. tâ râtou himene. roa II.2.2. 'orerora'a tâ râtou ha'utira'a teata ta'ata ora. Te ti'atau mau ta'o ti'a tahi teie Teie ia taua mau e 'omuahia e nâ fa'atoro e piti a- e i-. ta'o nei: i-nanahi / a-nanahi; i-napô / a-napô; i-na'uanei / a-na'uanei; i-ra'ua'e / a-ra'ua'e; a mûri atu; a-riana. - I roto i teie tau i ma'iri, 1. Ua tae mai e te arâtou 2. A-nanahi mai rauta'o, e fa'ahiti mai te i- i te parau no te i te parau no te tau a mûri. mau te i-nanahi ra. 'orometua. E 'omua-ato'a-hia te mau i'oa mahana i fa'ahiti mai i te parau no te tau a mûri. te 'omua a no te No te fa'ahiti i te parau no te tau i ma'iri e ravehia ia te fa'atoro i e te hô'ê ti'atohu. 12 �1. A Monire tâtou fârerei ai. e 2. A Tapati mai râtou. 3. Ua 'ite ia au II.3. monoi'oa ti'a tahi - - Mahana-piti ra. Te ti'atohu E toru teteri - i te na nei: e na: e ra: e (tuha'a), hô'ê â fa'anahora'a e toru (vau, 'oe, o na). te fa'anahora'a o nâ e piri atu i te monoi'oa matameha'i (vau), piri ia i te mono rua ('oe), piri ia i te mono toru (ona,o ia). E fa'ahiti mai teie mau ta'o i te parau no te vâhi e no te tau ato'a. E ha'apori atu ia i te i'oa e i te ta'oha'a ato'a. E 'amui-pinepine- hia atu i te - - - - mau tohu. te ta'ata nei (vâhi), (vâhi) taua parau ra (vâhi e tau) i teie nei (tau) teie ta'ata nei 1. Tê tâmâ'a nei 2. Tê reva ra II. 4. te mau tamariï. Taporo. o Te 'avei'a E fa'ahiti mai teie mau 'ape'e pinepine 'oia i te mau - - mai atu: : ta'o i te parau no te vâhi e no te tau. ta'oha'a. fâriu mai i te ta'ata parau (vau), i te tapa'o i fa'ata'ahia, i mua (i te ta'ata-parau), i ia 'oe ra ma te fa'aatea atu, i mûri ia 'oe 'oia ho'i i te e 'apo-parau, -iho: i te reira iho vâhi 'aore ta'ata iho 'aore - a'e: 1. A atea pârahi! (i te 3.A pârahi atu! ra te ra tino taime, mau ua piri roa, te 'ohipa iho, ri'i, i te 'ao'ao, i mûri iho, 2. A pârahi mai! (ia 4. A E ua hau. vâhi ato'a) piri mai e i piha'i iho i te ta'ata (ia atea atu, i 'ô) pârahi a'e! (i te 'ao'ao) 13 parau, ia 'u) tino �5. A pârahi iho! (i reira, i te vâhi e ti'ahia ra e te 'apo parau). E 'amui-pinepine-hia te mau 'avei'a i te mau ti'atohu, ua rau 'ohipa e fa'ahitihia mai (terera'a o te 'ohipa, tau 'aore ra 'ohipa . ia te 'ê atu...). 1.Uataemai râtou i te Monire po'ipo'i. E fa'ahiti mai te 'avei'a mai i roto i teie 'irava i te parau no te vâhi i reira te ta'ata parau e ti'a ai. 2. Ua râtou reva atu E fa'ahiti reira te 'apo o i te atu Tapati i mariri a'e nei. i te parau no te vâhi atea, 'aore ra te vâhi i parau e ti'a ai. 3. Ua haere mai nei te taote. E fa'ahiti mai teie 'avei'a mai i 'amuihia i te ti'atohu nei i te parau no te vâhi (i reira te ta'ata parau e ti'a ai) e no te tau (ua oti te 'ohipa, 'aore fa'ahou 4. O te 'orometua iho Ua haere tino ia i 'û nei). tei haere mai. roa te 'orometua. E fa'ahiti ato'a mai te mau 'avei'a i te parau no te ta'ata no te vâhi i reira te ta'ata parau e ti'a ai. . (te fâ), 1. A tû'ama mai e piri iho i te môrî! A tû'ama mai ia ta'ata o ra ia mâtou, 'oia ho'i te ta'ata parau e te pupu na. 2. A parau atu! E parau ia na 'aore ra ia râtou, 'oia ho'i te 'apo parau 'aore ra i mûri ia na. mau ta'ata i piri i te 3. A parau a'e! E parau 'apo i te mau ta'ata i te 'ao'ao o te ta'ata parau 'aore ra o te parau. . E rave-ato'a-hia te parau 'aore ra te aura'a mau o te 'avei'a rauha'a. 14 no te ha'apâpû i te aura'a o te �- Aita i o te maoro a'e nei tô 'u pârahira'a i rotopû ia 'outou, E fa'ahitihia mai te parau no te tau, no te vâhi e no te terera'a 'ohipa e tê vai fa'ahou ra â te tahi mau aura'a mai te fa'aôra'a mai i te parau no te mana'o . mai Te 'avei'a mai ta'ata parau. o te te tahi atu mau e fafafohiparafa E fa'a'ohipahia te 'avei'a mai mai te hô'ê fa'atoro, e fa'ahiti mai ia i te parau no te 'omuara'a, no te ha'amatara'a. la 'amuihia atu i te hô'ê ta'oha'a, e fa'ahiti mai ia i te parau no te terera'a o te 'ohipa « ua fa'atata te 'ohipa i te tupu, tei ni'a i te 'omuara'a » 'aore ra i te parau no « te haere mai ». 1. Mai topa o 'Aiû. Ua fa'atata 2. Mai haere mai 'Aiû i te topa, tera râ aita te o te Peretiteni i teie hepetoma. Ua fa'atata te i te haere 'ohipa i tupu. 'ohipa i te tupu, 'oia ho'i, mai, tera râ 'aore o ia i haere mai. ua fa'atata te Peretiteni 3. Mai! E piri mai i te ta'ata parau 'aore ra e horo'a mai i parau 'aore ra e haere mai i te ta'ata parau ra. 1) Mai.... + e te 1. Mai Tahiti mai te ta'ata tahi atu 'avei'a râtou. Te 'avei'a mai matamua, e fa'ahiti mai ia i te parau no te ha'amatara'a o te 'ohipa e te piti e fa'ahiti mai ia i te parau no te vâhi i reira te ta'ata parau e ti'a ai. 2. Mai te fare- 'oire atu te porotêra 'a. Mai, atu râ e e fa'ahiti mai i te parau no te ha'amatara'a o te 'ohipa, o fa'ahiti mai ia i te parau no te fa'aotira'a (io 'outu na). 3. E tiahi mai te mau ta'ata rava'ai i te Va mai tai mai. Mai Tahiti mai, mai te Tare- 'oire atu, mai tai mai, e mau rauta'o teie i 'omuahia e te 'avei'a mai, i ti'a mai i 'û nei mai te hô'ê fa'atoro. 4. Mai te reira mai tau tô na haere-noa-ra'a 15 i te purera'a. �5. Mai te mahana i tena ra'a 'ite ai a ia o i te rave tô mai reira mai na rave-noa- 'ohipa. Mai te reira mai tau, mai te mahana...mai reira mai,, e mau rauta'o teie i 'omuahia e te 'avei'a mai e o tei 'ape'ehia atu e te tahi 'ê atu 'avei'a. 2) Mai haere mai» e te aura'a « 1. Mai haere tâua 2. Mai tâmâ 'a ana 'e Te aura'a e i te 'otu'e atea. i te fare nei. roa'a mai mai i teie mau 'irava iti i 'omuahia e te 'avei'a mai, o te parau ia no te « haere mai », 'oia ho'i: haere mai e haere... 'aore ra haere mai e tâmâ'a ana'e... 3) Mai 1. Mai topahia 2. Mai reva e te terera'a 'ohipa o na po'ipo'i no roto roa i te 'ama'a-vî. te mau manihini. E fa'ahiti mai te 'avei'a te hô'ê 4) mai, i 'û nei, i te parau no te terera'a o 'ohipa i fa'atata i te tupu. Mai e te rauta'o e tae roa + 'avei'a E fa'ahiti mai teie rauta'o i te parau no te 'ohipa e tô na o te hô'ê maorora'a ato'a. 1. Mai te reira mahana 2. Mai te po'ipo'i II.5. 'omuara'a e tae roa e tae roa atu mai i teie mahana i te ahiahi, e ta tô 'outou na fa'a'apu-noa-ra'a. i te poromu. Te tohu E toru teteri toru mau (tuha'a), nâ ni'a i te fa'anahora'a o nâ monoi'oa (vau, 'oe, ona). E fa'ata'ahia te mau tohu no te 'aparaura'a i teie taime e te tohu no te fa'ati'ara'a parau, e mau fa'aha'amana'o teie. II.5.1. - teie: Te mau tohu no te 'aparaura'a (i piha'i iho i te ta'ata parau i piha'i iho ia 'u, i 'û nei; vau) , 16 e �- - (i piha'i iho i te 'apo parau, i piha'i iho ia 'oe; 'oe) (i 'ô, i piha'i iho ia na, ia na ra, i te vâhi atea; o na). tena: tera: Tei roto te fa'ai'oa nui te i teie E fa'a'ohipahia ia teie mau tohu ato'a. tohu mai te hô'ê fa'ai'oa mau e mai te hô'ê monoi'oa ato'a. - teie fare, tena ta'ata.... Teie, tena, 1. E manu tera. 2. Ua teie reva e mau fa'ai'oa teie. i Tahiti. Tera, teie, i roto i teie nau 'irava, e ti'a mai ia mai te hô'ê monoi'oa. 3. Ua 'ite 4. Ua pararî Tera te hô'ê i te fare-moni. tena hue. e tena i roto i te 'irava 3 e te 'irava 4, e ti'a mai ia mai fa'ai'oa. II.5.2. E ti'a i tera vahine au noa Te mau tohu no te fa'ati'ara'a parau fa'a'ohipahia teie mau tohu i roto noa i te fa'ati'ara'a parau. E tohu ei fa'ai'oa. fa'aha'amana'o teie. E fa'ahiti mai i te parau no te hô'ê mai teie E mau mau 'ohipa i mâtauhia, i fârereihia, i tupu, tera râ 'aita tô te vâhi 'aore ra tô te taime e fa'ati'ahia ra, tei te vâhi atea i roto i te parau no te vâhi e no te tau i te taime fa'ati'ara'a-parau, e fa'aha'amana'o-noahia. E toru ato'a teteri toru vau, - - 'oe taua: taua.. nei: taua.. na: o nâ monoi'oa e (te 'ohipa e fa'ahitihia nei), (te 'ohipa e fa'ahitihia nei i piha'i iho i te ta'ata parau (vau) nâ roto i te parau no te vâhi, no te tau e no te terera'a - (tuha'a), mai te fa'anahora'a e o na. 'ohipa), (te 'ohipa e fa'ahitihia ra i piha'i iho i te 'apoparau ('oe), i roto i te parau no te vâhi, no te tau e no te terera'a o te 'ohipa), o te 17 �- (te 'ohipa e fa'ahitihia ta.ua... ra: ra i piha'i iho ia na, 'aore ra i te vâhi atea nâ roto i te parau no te terera'a o te 'ohipa). 1. Ua fa'aro'o vâhi, no te tau e no te i taua 'a'ai nei. van Taua...nei, e fa'ai'oa tohu teie, e fa'ahiti mai i te parau no te hô'ê 'ohipa i tupu aita râ i maoro a'e nei e o tei piri mai i te ta'ata fa'ati'a parau nâ roto i te parau no te vâhi e no te tau. 2.1 taua tau ra Taua..sa, tê ora noa ra e fa'ai'oa tohu teie, ia Tinorua. o e fa'ahiti mai i te parau no te hô'ê tau atea. 3. Ua 'ohia ro vahine taua na i te ma 'i. Taua..jia, e fa'ai'oa tohu, e fa'ahiti mai i te parau no te hô'ê 'ohipa i tupu i ni'a i te hô'ê vahine i mâtauhia e te 'apoparau. . Tê vai ato'a nei te tahi atu â reira, ia 1) e mau tohu fa'aha'amana'o mai ia: ai. Reira: E fa'aho'i teie tohu fa'aha'amana'o i te 'ohipa tumu, i te vâhi ti'avâhi - - - - e i te tau e fa'ahitihia 'ohipa ra. e ravehia ra i te E fa'arirohia ei ei fa'ai'oa tohu. i reira: no e (vâhi, tau), (vâhi, tumu, fâ...), (vâhi, huru, terera'a 'ohipa....), « te ta'ata i piha'i iho (vâhi, tau, ha'apâpûra'a) i te reira: nâ reira: te reira ta'ata: ta'ata parau ». 1. Ua nâ reira o na i te parau. E fa'ahiti mai teie 'irava i te parau no te vâhi. 2. I reira o na i te revara'a. E fa'ahiti teie 'irava i te parau no te 3. O te reira vâhi e no te tau. te tamuta. E fa'ahiti teie 'irava hope'a i te parau ti'ara'a (vâhi). 18 no te ha'apâpûra'a i te �2) la: E fa'aha'amana'o ato'a teie ta'o iti. E toru tô na ti'ara'a: Te ti'ara'a matamua: te ti'ara'a ia - fa ta1a ta . 1.Uareva ta'ata « te e fa'ahitihia o te ra i roto i te parau...., te reira...» ia tamari'i. 2. Ehimenehia ia himene. I roto i teie nau 'irava iti, e fa'ai'oa te ti'ara'a E ti'a ato'a mai mai te hô'ê monoi'oa - fa'ai'oa tohu e o te ta'o ia. fa'aha'amana'o i te hô'ê 'ohipa i ha'apua'orerohia, 'oia ho'i i ha'afaufa'ahia. 1. Taua fare ra, 2. Te tamari'i, la, ua ua vâvâhia ia 'amu ia e te tamuta. i te faraoa momona. tapa'o teie no te fa'aha'amana'ora'a i te 'ohipa i ha'apua'orerohia i roto i teie nau 'irava i ni'a nei, 'oia ho'i: taua fare - tamari'i. e te ra E e fa'a'ohipa-ato'a-hia te ta'o ia 'ohipa 'aore 1. I tô na ra no te taera'a 2. A 'amuia mai, no te paraparaura'a, ua reva ia te fa'ananeara'a i no te te parau no te ha'apâpû-ato'a-ra'a. pahî. i tena pu'ohu-i'a. E fa'ahiti mai te tohu ia i roto i teie nau 'irava i te parau no te ha'apâpûra'a 'aore ra no te fa'ananeara'a i te parau. E ti'a mai i te ti'ara'a 3) o te hô'ê ha'apori. Ai; E fa'aha'amana'o teie, e fa'ahiti mai i te parau no te hô'ê 'ohipa i fa'ahitihia i roto i - - te 'irava, - - 1. A ua e e tapa'o no te niu pu'oi 'aore ra no te hô'ê 'irava pu'oi, fa'ahiti ato'a mai i te parau no te fa'arahira'a. ai! 2. A ta'ata ai i te purera'a i teie po'ipo'i. 19 �E fa'ahiti mai te tohu ai i roto i teie parau no te nau 'irava i ni'a nei i te rahira'a. 3. E haere pauroa tatou i te fare e tâmâ'a ai i teie ahiahi. I roto i teie 'irava, e fa'ahiti mai o ai i te parau no te vâhi (te fare) ei te parau ato'a no te pu'oira'a niu, 'oia ho'i e pu'oi atu teie niuha'a 4. I teie e tâmâ 'a ai i te niu tumu: hepetoma i E fa'ahiti mai mua o e e târêhia ai haere pauroa. te ufi. ai i te parau no te tau (i teie hepetoma i mua) i roto i teie 'irava. 5. 'Ara'ua'e 4) tatou e ho'i ai. Tê vai fa'ahou nei e toru tohu e d'à mai ei niu no te hô'ê 'irava. - eie, ena, era. 1. Eie te 'orometua. 2. Era tô râtou 3. Era te mau tamari'i matahiapo. fànau a Eie, era...., i roto i teie Teri'itua mau ma. 'irava i ni'a nei, e mau niu ia teie, e niu tohu. II.6. Te fa'ai'oa E pau te mau fa'ai'oa i te tai'o, e 'amui te rahira'a o te mau fa'ai'oa i te 'omua o, e 'omua i te mau ta'opapa e te mau numera. - - - II.6.1. - Te fa'ai'oa nui te E fa'ai'oa teie . . . . E te ta'opatu iti i te mau ta'opapa ato'a otânae 'omua. ta'ata, te fare te 'amu, te 'ori, te haere.... te maita'i, te nehenehe.... 'ute'ute, te 'ere'ere.... te rave, te pohe, te mau i'oa-tumu ana'e teie mau 20 rauta'o i ni'a nei. �1. Ua 'ite te tamaiti 2. Ua 'ite o na 3. Ua inu râtou i te 4.0 te 'ute'ute E mau a 'orometua te i te rave i te pape i ta na i te matete. 'ohipa. ha'ari rave i te fa'aterehau itepaemiti. e'ere o i'oa tumu ana'e teie te mau 'ere'ere. ta'o i 'omuahia e te fa'ai'oa te ini'anei: te tamari'i, te te 'orometua, te fa'aterehau, te matete, te rave, 'ohipa, te pape ha'ari, te pae miti, te 'ute'ute, te 'ere'ere. -1 mua te te numera piti 'aore ra nâ ni'a i te 'ana'ira'a, e'ere ia i matamua, e'ere o te hô'ê. i te hô'ê numera, e riro te fa'ai'oa te ei fa'ahitira'a i te parau no te tai'o-tâta'i-tahi-ra'a 'aore ra no te hô'ê i'oa tumu ato'a. . te piti = 1. Ua mahiti mai te piti i te E fa'ahiti mai te tavirira'a. piti i te parau no te numera, no te i'oa o te numera. 2. Ote piti tera o tâ râua tamahine. O te 'ana'ira'a ia te fa'ahitihia mai i roto i teie teie rauta'o te piti. II.6.2. Te fa'ai'oa no 'irava, e raui'oa te fatura'a Teie ia taua mau fa'ai'oa nei: tô, tâ, tei. Ua 'amui te fa'ai'oa nui te i te fa'atoro no te patu i teie mau fa'ai'oa. 1) Tô: - tô . . . . 'aore ra a 'aore ra i fa'ai'oa nui te + fa'atoro o (te + o), te aura'a: te 'ohipa e fatuhia ra, e'ita teie fatura'a e nehenehe i te 'ofatihia..., e fa'ahiti i te parau no te fa'aôra'a i roto i te hô'ê 'apu. tô te 'orometua fare = te fare o te 'orometua, tô Tama ma Fare 'âpî = te fare 'api o Tama ma, = . . o tô va'a 1. Ua 1 '. Ua = reva reva te va'a o 'u. tô Teri'i te ma 'orometua. 'orometua o_Teri'i ma. 21 �2. Ua no'ano'a tô Tamara hei. 2'. Ua no'ano'a te hei o Tamara. 3. Ua tae mai E roa'a fa'ahou mai â te tahi atu - te parau no fa'ai'oa e - te parau no monoi'oa tô Tahiti = te mau ta'ata no = te rima o 'oe. Epape roto mai i te vâhi (fa'ai'oa nui te + fa'atoro rua 'oe (te +o+ 'oe, te mono'ioa rua). Tahiti, tô (tei) tera vâhi. 2. E 'ûrî tô roto i te fare. E fa'ahiti mai teie nei i te parau no te 3. Ua tae mai fa'ai'oa tô i roto i teie nau 4. E'ahu nau 'irava i ni'a vâhi. tô Rai'atea. E fa'ahiti mai teie tô i te parau no te 5. no te rahira'a, no te tô rima 1. aura'a vâhi), no te - . fa'ahitira'a i te - 'o mau fa'ai'oa tô: te . tô râtou fa'atere.... rahira'a. tô Herenui. Epere'o'o 'âpî tô Tehani ma. Tô i roto i te 'irava 4 e 5, e fa'ahiti mai i te parau no te fatura'a. 6. Ua nehenehe tô mata iti. E fa'ahiti mai teie tô i te parau no te fatura'a e no te monoi'oa 'oe. 2) Ta: -ta = . te te fa'ai'oa nui te 'ohipa e + fatuhia, te fa'atoro a e (te + a) nehenehe râ i te 'ofati, i te fa'a'ore i teie fatura'a, fa'ahiti mai i te parau no te fatura'a i te hô'ê 'ohipa i fa'atupuhia, i tâpiri-noa-hia aita râ i fa'aôhia i roto i te 'apu. . - e ta Tama 'ûrî = te 'ûrî a Tama, 22 �tâ Mana - tipi tâ 1.Etaemai = moni'ava'e na 2. Uano'ano'a 3. Ua parari tâ 4. Emomona Jâ 'Aiû teie i teie hepetoma. Mareva hei maire. tâ paipu. na E fa'ai'oa te tipi a Mana... i roto no te i te vaha. fatura'a tâ teie ta'o iti tâ e fa'ahiti nei i roto i 'irava i ni'a nei. mau Tê vai ato'a hô'ê fafai'oa ta, 'aore e areo ta'i maoro, o tei fa'a'ohipa-pinepine-hia i roto i te Pipiria. . ra E fa'ahiti mai teie fa'ai'oa iti i te parau no te ri'i tô na aura'a e tô te fa'ai'oa tô. l.Ta'utino teie e horo'ahia 2.0 ta 'u tamaiti here 3) - atu nei fatura'a. Ua piri no'outou. teie. Tei: tei . fa'ai'oa nui te + te fa'atoro i (te + i) fa'ahiti mai i te parau no te fatura'a i te hô'ê te = e 'ohipa i teie taime, . e monohia i te tahi 1. E pape 3. Ehamara 5. Tei ia . tei roto i tô tei ia Tihoni ra. na rima. tei te fare. te na ra 6. Tei io lama 7. taime i te fa'ai'oa tô. tei (tô) te pae miti. 2. Emahimahi 4. E ta 'ata mau tâviri fare. râtou Tei io te taote o e te'apo'ora'a Erina E nehenehe i te râ e'ore ia i i teie ahiahi. i teie taime. mono i te fa'ai'oa tei tupu teie monora'a i roto i te mau 'aipahia. 1. Eta'ata i te fa'ai'oa tô te fare. 23 tô, tera 'irava �1 '. Aita ta'ata e tô te fare. tei te fare. 2. Eta'ta 2'. Aita i te fare. ta'ata e 3. E 'apo'o pape 3'. Aita 4. E tô te pae miti. 'apo'o pape tô_te pae miti. e 'apo'o pape tei te e 'apo'o pape miti. i te pae miti. pae 4'. Aita I roto i te 'irava tei râ, ua mo'e ia, tô, tâ, tei: te+i) - ua 'aipahia, fârereihia te fa'ai'oa tô, te fa'ai'oa e monohia i te fa'atoro i. e mau fa'ai'oa no te fatura'a teie (te+o; te+a; E fa'ahiti mai: tô i te parau no te fa'aôra'a i roto i te hô'ê i te fa'a'ore i teie fatura'a, 'apu, e'ore e nehenehe tâ i te parau no te hô'ê fatura'a nehenehe râ i te 'ofatihia, i fa'atupuhia, - - - o o o Epa'apa'a 4. E'ahu tei ia Tamara ra. tei te fare. Te fa'ai'oa O to'o fa'ata'a i e o numera ta'i te fa'ai'oa te pupu ta'o numera. E fa'arirohia ia ei tapa'o o te numera. To'o: - e fa'ahiti i te parau no te rahira'a ( e piti numera - 1. To'o taime. tâ Tamara. II.6.3. 1) noa e tô Tamara. 3. E 'o'ini tû'a'i e iva, e'ita e piti tamari'i i reva haere atu i te hau atu), 'omua i te i'oa ta'ata e'ita 2. To'o pae 2) noa, tei i te ti'ara'a i roto i te fatura'a i te hô'ê 1. Ehoa 2. tâpiri inanahi e ra. tei fa 'aea mai. Ta'i: 24 'omua i te tahi atu mau i'oa. �- - e 'omua i te e fa'ahiti i te parau « e haere 1. Ta'i vae i 'a ato'a, e'ita râ i te mau i'oa nui, roa... » i te tui hô 'ê. 2. Ta'i maha tamari'i 3) ta'o mau i te va'a hô'ê. Tâta'i: - E fa'ahiti mai teie fa'ai'oa iti i te parau no te 'opere-pupu- ra'a. 1. Tâta'i piti râtou 2. Tâta'i piti i te 11.6.4. i te revara'a. amo i te 'ofa'i. Te fa'ai'oa ha'afaufa'a, fa'ata'a'êra'a, Teie ia taua mau fa'i'oa nei: te hô'ê, te tahi. O te fa'ai'oa nui te teie e 'omua nei i te numera hô'ê numera tahi; 1.Ua'ite au i te hô'ê vahine te popa'a i tatahi. tahi 'orometua. 3. Ote tahi tei haere mai. 11.6.5. Te fa'ai'oa a) hâmani ia teie. e mau ta'o 2. Ua haere mai te no rahira'a Te fa'ai'oa ma'a E fa'ahiti mai teie fa'ai'oa i te parau no te rahira'a horo'a 'ore mai i te tuha'a, e tuha'a tâ'ato'a noa teie. 1. Horo'a mai Ma'a, 'amui ma te ma'a uaina! 2. A tunu mai b) e te na e ma'a tupa fa'ai'oa teie iti e nâ tâtou no teie ahiahi. 'omua nei i nâ i'oa tumu uaina Te fa'ai'oa ha'apâpûra'a 25 e tupa. �Nâ: e piti, 1) haere piti, e mea rahi ri'i, e mea pâpû ato'a. piri atu i te fa'ai'oa nui te, tera râ e nehenehe o ia i mono atu i teie fa'ai'oa, e piri atu i nâ fa'ai'oa e piti no te rahira'a tau e nau, e fa'ahiti mai i te parau no te rahira'a 'a'ano mai te peu e 'ape'ehia atu e te hô'ê numera. - - e'ita e e te - - . nâ mata metua . = nâ vahine 1. Ua tera mau mata e tera metua e = reva ra tô 2. Ua tatauhia 3. E haere tera nau vahine = na nâ metua tô na ê au 5. O teie nâ tamari 'i . = tera mau rima e piti; nâ pâpû maita'i e piti.... i Huahine. nâ 'avae. nâ vahine-'ori 4. Tê fa'aro'o nei piti; nâ rima piti.... ananahi. nâ fa'aterehau e reva e maha i Farani. tê fa 'aea mai. la 'omuahia teie nau ta'o iti e maha: vahine, ta'ata, metua e tamari'i, i te fa'ai'oa nâ, e ta'i maoro tê fa'aro'ohia i te 'oti'a pu'oira'a o te mau ta'o hâmani. E fa'aro'ohia teie ta'i maoro i ni'a i vae va- (vâhine), te vae me- (metua), te vae -ma(tamâri'i) e te vae -ta- (tâ'ata). 2) Tau, - - - e e e rahi ri'i... » pupu iti, aita i Uni 'aore ra i rau, pato'i i te fa'ai'oa nui te, tera râ e piri atu i te mau tohu. nau E fa'ahiti te « mono atu râ i teie, i te parau no te rahira'a 'are'a râ o nau e fa'ahiti ato'a mai ia i te parau no te huru. E 'omua te fa'ai'oa tau i te tahi mau numera no te fa'ahiti i te parau no te hô'ê 'ohipa i tâ'aihia te mau mero no te hâmani i te hô'ê noa o tau pupu. - Fa'a'ohipara'a tumu 1. Tau fare tei pararî 2. Nau vahine purotu 3. Ua fârerei au i te matai inapô ra. tei tae mai. i teie nau poti'i i Farani. 26 �. E fa'ahiti-ato'a-hia te parau no te rahira'a nâ roto i te parau tâpitira'a ta'o. no te c) Te rahira'a e te tâpitira'a ta'o (e hi'o i ni'a i te hâmanira'a ta'o) te tuha'a 'ohipa no E Te tâpiti-tâ'ato'ara'a i tâmaura'a) 1) - - - - - tâpiti-tâ'ato'a-hia te ta'o 'aore 'amii . neva . parau . one . 'ofa'i . 1. Ua 'amu ona 1'. Ua 'amu'amu E mea ra te ta'o hô'ê noa tuha'a. (rahira'a, pinepinera'a, 'amu'amu (e rahi te 'amura'a), (e rahi te nevara'a), paraparau ( e pinepine te paraura'a), oneone (ua 'î i te one), 'ofa'ifa'i (e mea 'ofa'i roa).... nevaneva i te faraoa. i te faraoa. ona pinepine o na i te 'amura'a i te faraoa. 2. Ua neva te 'orometua. 2'. Ua nevaneva te 'orometua. 2) Tâpitira'a i te hô'ê la ta'ata - rave - reva - - noa tuha'a tâpitihia hô'ê noa tuha'a, e fa'ahiti mai ia i te parau: i te 'ohipa 'aore ra e rave fa'ahou i te 'ohipa. e piti e rave ra topa parau 1. Ua reva 1 '. Ua rêreva . . . . rârave (e rêreva (e piti ta'ata e rave i te 'ohipa hô'ê â taime) piti ta'ata e reva ra hô'ê â taime) tôtopa (e piti ta'ata e topa ra hô'ê â taime) pâparau (ua parau fa'ahou râua).... o na. râua. 2. Ua topa nâ vahine ra i roto i te 'apo'o pape. 2'. Ua tôtopa nâ vahine ra i roto i te 'apo'o pape. 3. Ua parau o na. 3'. Ua paraparau ona. 3". Ua pâparau râua. II.6.6. Te fa'ai'oa hâmani 28 �Mai tâ tâtou i 'ite iho nei, te rahira'a o te mau fa'ai'oa, e mau ta'o hâmanihia i te fa'ai'oa nui te (te mau tohu, te fa'ai'oa no te fatura'a, te fa'ai'oa no te rahira'a). Teie ia te tahi - - - fa'ai'oa hâmani: mau tei (te (fa'ai'oanui) + i ('omua-niuha'a), tê (te(" ) + e ('omua-niuha'a), tei (te ( " ) +i (fa'atoro) (e hi'o i te fa'ai'oa no 1) Tei 1. OTama vau tê ra tei haere mai Tei: 2. O 'aore o te tê fa'ai'oa nui = inanahi + 'omua-niuha'a te 'omua-niuha'a i. ananahi. O te fa'ai'oa nui te tei 'amuihia i te 'omua-niuha'a hâmani i te fa'ai'oa té. 3.Eheitiare 4. Emîmî 2) tei tuihia 'aore i roto tô ra Mâmâ e tei tomo mai Tei = inapô ma fa'ai'oa nui te no fa'atoro (e hi'o i te te hâmanira'a ta'o). + tei (tô) tera vâhi. 2. Tei te Tare tâ 'u 3. Tei te ori te mau tipi na fa'a'ohipara'a i te mau taime i tera râ e mea varavara te taime e ravehia ai teie reva o te 'u nâ metua o) no te mau e a E fa'a'orehia te fa'ai'oa i te tahi 'oi'oi-hia mai i ni'a i ra i teie tau. Fa'ai'oa 'ore tera râ o ('aore 'ina 'i. taure'are'a fa'atoro I. Ua no te ra. O te fa'ai'oa nui te tei 'amuihia i te fa'atoro i hâmani i te fa'ai'oa tei ('aore ra tô). II.6.7. e i te patere-mâ'a. tuha'a 1. E pape fatura'a). ra. fa'ai'oa nui te tei 'amui i reva te te hâmanira'a e te i te 'ohipa, hô'ê fa'ai'oa. i te fenua Marite. 29 mua e mau ta'o, fa'aho'i- �2. Uapohe aTama 'ûri. 3. Ua pararî o râtou fare 4. Ua haere mai nei i teie mata'i rahi nei. o_Teri'i ma 'Aore hô'ê a'e fa'ai'oa i fa'atoro o e a tei 'orometua mua fa'a'ohipahia, no te i teie hi'opo'a ia mâtou. rauta'o, o te mau nehenehe i te tu'u i te hô'ê mau tera râ e fa'ai'oa. tô 'u nâ 1 '. Ua rêva T. Ua pohe tâ Tarn a 'ûri II.7. Te E i te fenua Marite. metua mau fa'atoro hope i te tai'o i te mau fa'atoro. Tê vai nei te mau fa'atoro, mai te fa'atoro i, e fa'aô mai e rave rau mau toro (utari, tumu...). E fârereihia te mau fa'atoro ti'a tahi e te mau fa'atoro hâmani. II.7.1. 1) Te mau fa'atoro ti'a tahi l: - e fa'aô mai i te e 'omua i te e fa'ahiti mai i mau huru toro ato'a (utari, tumu (tau, vâhi, fâ...)), - - . . . mau i'oa noa e te parau no i te mau i'oa nui no te fenua, te tau i ma'iri. i Tahiti, i Huahine, i Rurutu ma, i Rikitea.... i te fare, i te mata'i, i te fâ'apu, i te ta'ata, i te tavana.... i-nanahi, i-napô.... L E haere râtou i te fare ha'api'ira'a e puhapa ai. E fa'aô mai te fa'atoro i i te hô'ê toro e fa'ahiti te vâhi. E i'oa noa te toro: te fare ha'api'ira'a. 2. Ua reva 3. E tae mai o ia o i ra i te parau no Pape 'ete. Temehani i te hora hitu i te po'ipo'i. E fa'aô mai te fa'atoro i te hô'ê toro e fa'ahiti ra i te parau no te tau. 4. Ua 'amu temimî Te toro toro no te e i te Va Lni'a fa'aôhia mai vâhi (i ni'a, e te i te 'aira'a-mâ'a. fa'atoro i: i te 'aira'amâ'a). 30 o te utari ia (i te i'a), e te �fati 5. Ua te 'ama'a-vï Te toro e i te mata'i rorofa'i. fa'aôhia mai e teie fa'atoro i, o te toro ia e fa'ahiti mai i te parau no te tumu (te mata'i rorofa'i). 6. Ua himene o Tapuari'i i-napo ra. E fa'ahiti mai teie fa'atoro i i te parau no te tau Nâ: 2) e - e - e - . . fa'ahiti i te parau no te fatura'a, fâ tê titauhia, e rave'a, e tumu.... fa'a'ohipahia no te ha'apû'orerora'a.... nâ Tama nâ te fare 1. Nâ Tama = e fatu, - e vâhi terera'a... fâ, e e tumu, e rave'a... tera 'ûri 'ere'ere. E fa'ahiti mai teie fa'atoro nâ i te parau no te no i ma'iri. te fatura'a 'aore ra fâ. 2. Ua horo'a 3. Ua haere o Mâmâ i te moni te mau tamari'i nâ Moana. nâ raro noa. E fa'ahiti mai te fa'atoro nâ i te parau no te vâhi, no te rave'a ato'a. 4.Enâni'a mâtou i te 5. Nâ Tahiti mai nei 6. Nâ te 'orometua 7.Emea nâfea 8. E tamari'i 3 ) o manureva i te haere i Huahine. mâtou. i i te puta. rave i te rave Herenui ma i teie 'ohipa? nâ 'u. No: - - - fa'ahiti mai i te parau no te fatura'a, no te fâ, no te tumu, no te 'omuara'a... e fa'ahiti ato'a i te parau no te terera'a e i maoro a'e nei i te - e no . no te otira'a...), fa'a'ohipahia Tahiti . mata'i 'ohipa, no te hâmani i te hono. = e vâhi tumu, e = e tumu...., fâ, 31 e titaura'a, no te tau (aita �no Tiare 1. Ng Tahiti . = e fatu, e fâ... râtou. E fa'ahiti mai te fa'atoro 2. No Vahine i te parau no te vâhi. tera 'ahu re'are'a. 3. Uahoro'a 4. No te no i tô 'u pere'o'o vau peretiteni 5. No te mata'i râtou i reva te tumu-vî 6. Uaho'o mai Merehau. ai. i haruru ai. i te i'a au no no ananahi. la 'ape'ehia te fa'atoro no e te ta'o noa, e te hô'ê 'avei'a e e hô'ê ti'atohu, e roa'a mai ia te aura'a no te terera'a-'ohipa e no te tau « aita roa i maoro a'e nei te otira'a o te 'ohipa ». . te - No 1. No 2. No tae 4) noa a'e nei tô te maoro mai nei mau i te ha'api'ira'a. tamari'i revara'a i te ha'api'ira'a. mâtou. pofa'i-noa-hia a'e nei O ti'atohu + te mau tamari'i reva noa atu ra Aita i 3. No 'avei'a + noa + te 'umoa-tiare. ; fa'ahiti mai i te parau no te fatura'a, e fa'aô roa i roto i te 'apu, e'ita e nehenehe i te 'ofati noa i teie fatura'a, e fa'ahiti ato'a i te parau no te vâhi. - e - - . o; o - fa'atoro Vahine, o % 1. Ua nehenehe 2. Ua - 'o; reva - 1. 'Ohea te g te fatura'a o te tamuta.... te 'ahu g Vahine. te no'ano'a g au 3. E tae mai 4. Ua no te maire. hoa g Hinemoa 'u nâ metua fa'atoro 'outou no i teie po'ipo'i. i Farani. te vâhi inapô? 32 �2. Emâ'a 'o ni'a 3. 'Oraro a'e 5) te mau tamari'i . . . - - e - e - e - e fa'ahiti fa'ahiti fa'ahiti fa'ahiti a Vahine, a manu, a mai i te parau no te fatura'a fa'atupuhia, mai i te parau no te fa'ahoho'ara'a, mai i te parau no te tau a mûri, ato'a mai i te parau no te terera'a 'ohipa (ua oti) i 'orometua..., pua'a, a hé...., a-nanahi, a-napô, a-na'uanei, a Monire...., a-ita ('a-ore) ('aipa). fatura'a a; te 'uri a Tama. te 3. Ua 'eiâhia 4. Aita a A te râtou a; e te 'e'e a a Vahine. a te tamuta i Huahine. uaina fa'ahou. Vahine, fa'atoro a te tamuta, a a no te fa'atoro e fa'ai'oa e 'omua i te ta'opapa. ra'u-a-rimu, te pori-a-nu'u, 1. Ua a raufa'atoro teie ta'opapa e 'ape'e ra i te fa'atoro a nohu, a hê.... te mau raverave. rere-a-manu 3. O te ra'u-a-rimu o Teri'itua. ananahi. Nâ te fa'atoro a; e mau + 2. Ua marû-a-nohu rimu râtou, fatura'a. fa'ahiti mai i te parau no te fa'ahoho'ara'a e te fatura'a 'Aore te tâne e Tama, i 'omuahia - tâponira'a. 'aipa. 2. Ua tae mai . i te a te tamuta, a te 1. Ua horo - i te fare A: roto i te ta'o . i te tumu-vi. a e fa'aô mai i te mau (ma te fa'ai'oa'ore). fa'ahiti mai i te parau no 33 te tau ta'opapa manu, nohu, a: �E fa'ahiti mai teie fa'atoro a-nanahi, a-napô, a-na'uanei, . 1. Ehaere mai 2. A-napô te taote-niho râtou 3. Ereva pauroa e e te E a mûri. Monire, a-nafea.... hi i ni'a a i te a'au. Mahana-piti. Mahana-piti, e mau raufa'atoro teie i no te tau a. i roto i te a-: - e te mau manihini fa'atoro i te parau no te tau a a-nanahi. haere ai A-nanahi, a-napô, 'omuahia a a 'aipa a-ita, fa'aohipahia teie 'aipa no te 'a-ore, hô'ê 'ohipa i tupu 'aore ra e tupu ra. 1. Ua reva te pahî i teie po'ipo'i. 1'. A-ita te pahî i reva i teie po'ipo'i. 2. Tê ua nei 2'. A-ita e 3.'A-ore E e i teie taime. ua nei i teie taime. mata'i i tua. fa'a'ohipahia teie 'aipa i 'omuahia e te fa'atoro a- no te 'aipa 'ohipa i tupu (tau ma'iri) 'aore ra e tupu ra (i teie taime). i te hô'ê Te fa'a'ohipara'a i nâ fa'atoro E ture tê vai nei no te e piti o e a. fa'a'ohipara'a i nâ fa'atoro e piti nei o e a. E fa'ariro te fa'atoro o i te fatuha'a ei pû no te 'ohipa-fatu-hia 'are'a râ te fa'atoro a, e fa'ariro ia i te fatuha'a ei ta'ata ha'a? O; - E mai te peu ('aore . . . fa'a'ohipahia te fa'atoro ra ê nâ te fatu 'ohipa 'ohipa) fatuhia. tô 'u ra'atira o: e auraro atu i te ta'ata fatu 'ohipa 'u (van) i te 'ohipa fatuhia (ra'atira), tô matou ari'i, tô matou 'orometua, tô te huira'atira fare, tô râtou tia'i, tônafatu, tô 'outou fa'atere, tô mâua metua.... E mau = e auraro atu te ta'ata ti'ara'a teitei teie, 34 e mana tô râtou, e e fa'aturahia. �1. Ua tae mai 'orometua te 2.0tôrâtou ari'i E . te Tahitoa mâ. o tera. 3. O te fare ta'otora'a 4. Ua vare'a 'âpî o te huira'atira tera. te tia'i o te mau tamari'i fa'a'ohipa-ato'a-hia i te ta'oto. te fa'atoro o ia fa'ahitihia te parau no tavini, no te teuteu, no te feiâ raverave, no te tia'i, no te tauturu.... E fa'arirohia te tavini, te feiâ raverave, te tauturu... feti'i, e fa'aôhia mai i feti'i). . . . roto i te 'apu o te ei feti'i (e hi'o i te parau no te te tâvini o te Tomitera teitei, te teuteu o te ari'i..., tô 'u tavini, tô matou raverave...., te tia'i o te mau tamari'i, te tauturu o Màmà.... mai te peu te ta'ata fatuhia 'aore ra te 'ohipa fatuhia e tuha'a o ia no te hô'ê tâ'ato'ara'a 'aore ra no roto mai i te - hô'ê â tumu: . . . . . . . - te e tuha'a te 'opani 'ohipa fatuhia no te hô'ê tâ'ato'ara'a: fare, te a'a o te tumu-ha'ari, te 'ama'a o te tumu-vî..., Tama, tô 'u 'avae, tôna upo'o, te vaha g Vahiné..., te huru o te manu, te rouru o Merehau...., te tara o te pahere, te 'avae g te môrî...., te rehu g te auahi..., te rima o te o te tara o te mou'a.... mai te peu tâ'ato'ara'a, e ê tuha'a, e 'ave no 'ama'a no te hô'ê tumu, te hô'ê tuha'a....: e e hu'a no te hô'ê feti'i, te metua (eiaha râ te vahine e te tâne), te hoa, te 'enemi, te teuteu, te feiâ raverave, te ma'i e tô râtou mau râ'au rapa'au: - . . te tô 'u nâ metua, te feti'i g Mahine, tô 'u hoa, tô na mau 'enemi, te tâvini g Manina, tô râtou tupuna, te tuahine g Ta'ari'i, te teina gTeri'i ma...., te ma'i g Tani, te râ'au g Te'una, te pohe g tera mau ta'ata, te hota 'Mû, tô na mauiaui 'ôpû.... . - mai te peu . - e ê: tuha'a teie no roto mai i te hô'ê 35 'apu, g �faufa'a ( fenua, fare e te mau mea ato'a i roto mai te ro'i, te pârahira'a, te turu'a, te mau maimoa: pàhere, puromu-niho...), e - . pauroa te mau 'ohipa faufa'a ato'a e fa'ahiti mai i te parau no te niura'a mai te i'oa, te ti'ara'a ...e tê vai atu râ...., . te mau - 'ohipa ato'a e fa'ahiti i te parau no te 'ai'a, no te tumu... tô na fânaura'a, tôrâua pa'arira'a, te 'âpîra'a g te ta'ata, tôna 'a'ai, tô na i'oa, tô raton orara'a..., tô na aho, tô na mana'o, tô 'u reo..., tôna toro'a, tôna ti'ara'a, tô 'oepa'era'a..., tô 'u fenua, te 'ai'a o te Vaihî, tô mâtou fare, tô 'u va'a, te pere'o'o o Timi, te ro'i o 'Aiû, tô 'oe . . . . . turu'a, tôràtoupê'ue, te taupo'o oEri, tô 'u tape'a-tari'a, te 'ahuta'oto o Màmà, te tàpo'iro'i o Rua ma.,., te hâmanira'a o te fare, te taraira'a o te va'a..., te huira'atira o Vairâ'ô, te mau taure'are'a o tepupu hô'ê..., . . te huru tino 'aore te huru varua, te mau mea hia mai, te mau mana i horo'ahia mai, te mau tâpa'o... . . - te mâramarama o tera ta'ata, te 'ite o te horo'a-fânau- 'orometua, te 'aravihi o Teri'i..., . . te maita'i o tera o te . . . a'au...., g_tâna parau, te vevo o tô na reo, te marû o tô 'oe reo..., mâramarama o te ao, te poiri g te pô..., te mana te te here A: - vahine, te 'ino o Miri, te nehenehe o Vehia..., te puai o te mata'i, te ve'ave'a o te mahana, te haruru o te patiri, te 'anapa o te uira, te ti'afâ te to'eto'e g_te pape, 'ana'ana o te feti'a, te E g_Tama.... fa'a'ohipahia te fa'atoro a mai te peu ê tei raro a'e te ta'ata ('aore ra te 'ohipa fatuhia) i te ta'ata fatu, e fatura'a fa'atupuhia, e 'ohipa fa'atupuhia, e maru o te moiha'a. E . . . . - fa'a'ohipahia te fa'atoro a i roto i teie mau rauta'o: ta Tama pua'ahorofenua, ta râtou mau tiare, te honu a te ari'i..., tahu'a, te ruru vahie aMerehau...? te parau fa'aau a te Hau, te fa'anahora'a a te mau tamari'i..., te ta'i ate vahine ra, te parau a te Peretiteni.... tera'au a te mai te peu ê e fa'ahitihia te parau no te moiha'a 36 �tâ 'u tipi, tâ Mâmâ poromu, te fa'atito-vanira a Taina...., Papa, te pupuhi a te Pôpa'a, te 'opahi a Tama, te tipi rahi aMâmâ, te hamara a_Teri'i, te hoe aTamara.... . te mau moiha'a a . mai te peu - te ê e fa'ahitihia te parau no te fatura'a fa'atupuhia mai fâ'amu, te tâ'atira'a (tâne/vahine, te 'apurua) te tamari'i fâ'amu aTehani ma, te . vahiné, te vahine momo'a tâne 'âpî a Hina, tâ 'u Tihoni, tâ mâua hono'a.... a mai te peu ê e fa'ahitihia te parau no te ha'a, nâ te fa'atere nei i te terera'a o te ha'a, nâ na e ha'a nei. - fatuha'a e hopura'a miti a te mau tamari'i, te tâi'ara'a a te mau râtere, tepu'ara'a 'ahu a Vahine, te tunura'a mâ'a a Teri'i..., te mâ'a a te mau manihini, te ta'oto a Tama, te inura'a 'ava a Taumihau, te hâmanira'a fare a te tamuta..., te ha'avâra'a a Teri'i nâ Teri'i e ha'avâ, e ta'a 'ê i te parau te ha'avâra'a o,Teri'i = no Teri'i ia te ha'avâra'a, e ta'ata 'ê tê ha'avâ nei te . . = . iana. 6) E : tâpa'o teie e - natura) i . e te tamuta, e ana.... 2. Ua 'amuhia 3. Ua vaerehia Eparauhia Te ana, ua mau ta'ata ('animara 'aore 'ohipa ora no te i te ha'a. rave 1. Ua hâmanihia 4. no te = nâ te tamuta i (e) ha'a; nâ na i (e).... tô mâtou fare te Va te e te e te mau taure'are'a. ananahi. rauta'o: 'omuahia ia te tamuta. mîmî. fâ'apu-taro e ana e e te e te tamuta, e te mîmî, e te mau taure'are'a, e fa'atoro e. E fa'a'ohipahia te fa'atoro e mai te peu ê e ta'ata ora 'aore 'ohipa ora te ha'a. Mai te peu noa atu e 'ohipa ora 'ore te ha'a, e fa'a'ohipahia ia te fa'atoro i. . e 1. Ua 1 '. Ua tâpûhia te tumu-mai'a e Tama. tâpûhia te tumu-mai'a i te 'opahi. 2. Ua tunuhia te ma'a e ana. 37 ra �2'. Ua tunuhia 7) te mâ'a i te umu. la: e - fa'a'ohipahia teie fa'atoro i monoi'oa ta'ata. E 'omua te fa'atoro ia i te 'omua ia i te i'oa noa. mua i te mau i'oa nui e i mua i te mau . ia Tama, ia 1. Ua mâta'ita'i 3. Ua 'ite mâtou i te fare-rata. ia Tama ia 'oe au o Mâmâ ananahi. i te fare-rata. itemoni ia Teri'i ra. Io: E fa'aô noa teie fa'atoro iti i te te ta'ata 'aore ra no te . io raton, 2. E vai iho o 3. Ua haere au II.7.2. Te rave Mareta e ti'i mau rahi io Tinihau ia 'Aiû Teie te tahi ra; i te faraoa io te tinito 2. Ua horo au mau po'ipo'i. mau 'itehia nei i roto i te reo. 'omua i teie mau raufa'atoro ti'a rau. fa'atoro hâmani e e fa'atoro hâmani: ... i te ta'ata te mau i teie fa'atoro hâmani - 1. Ua haere fa'ahiti i te parau no ma. i te ra; -no + te tohu reira..., no, i, nâ, mai + noa + 'avei'a + ti'atohu. ... e io râtou. Nâ te hô'ê ihoa fa'atoro (i )ia ta'o io Teri'i ma, io te taote, io te tinito.... te mau râtere E mau 'ohipa i fa'ahoho'ahia i te ta'ata. 1. Ua ta'oto - e ia Farani. mâtou au 4.Uahoro'a 8) i'oa nui 'are'a râ te fa'atoro i Tahiti, ia 'oe.... V. Ua mâta'ita'i 2. E fârerei mau tamari'i ra. ia na ra. 38 �II. 8. Te hono E fa'a'ohipahia te mau hono no te pu'oi 'aore fa'atuea e piti ta'o ('aore ra hau atu) 'aore ra e piti rauta'o. Tê vai nei te hono pu'oi e te hono 'aihono. Tê vai ato'a nei te mau II.8.1. a) Te Te mau Teie te hono ti'a tahi e te mau hono hâmani. hono-(pu'oi) mau hono-(pu'oi) ti'a tahi mau hono ti'a tahi: ('amui), ma ('apu, fa'aô), ra (pato'i), mai (fa'ahoho'ara'a), -maoti (maori). - e - - - E ti'ara'a . ha'apori tô te tahi mau hono mai ia ra, ho'i, ato'a, ma. 1) E - - : e 'amui teie hono i te e tâ'ai atu i te hô'ê i te 'auhuru i te hanere 1. Ua rave E o ia i te raiti e_te 4. Ua haere mai o hanere e ia mau e te e ua e 7. Hô'ê hanere piti tara o Timeri. ho'i fa'ahou atu. i haere i roto piti hanere e iva puta i te fâ'apu. i poro'ihia. ta na i horo'a mai no te tauturu. pu'oi te hono e i te numera piti i te hanere. Ma - e i te fare nei. marû ato'a maha ta'ata 6>. E va'u tautini 2) ra te numera... tihota. Tama e_o Teri'i ato'a o 3. E vahine nehenehe E i te tautini i roto i te tai'ora'a pu'oi te hono e i te rauta'o i te raiti e te tihota. 2. Ua ta'oto mai 5. E piti e ta'o 'aore pupu ta'o, hanere, i te tautini 'aore mau e : 'apura'a teie, e fa'aô i roto, e 'amuira'a.. 39 �pu'oi i te hô'ê i te 'ahuru i roto i te tai'ora'a numera, ha'apori no te mau i'oa nui, e fa'ahiti mai i te parau no te e - e - rahira'a. 1. Ua rave E 'oe Epiti 'auhuru E 3) Mai - ma ra o 2. Mai te ma i reva i Nu'uhiva ma. i te ta'o hitu i te pupu piti 'auhuru. Ta'ahitini ma. te parau no te fa'ahoho'ara'a. mai te hô'ê 'orometua. o na o te manu 3. E ta'ata roa Râ - hitu tamari'i 'ohipa. pu'oi te hono mai i te rauta'o te hô'ê 'orometua i te tâ'ato'ara'a - i tâ 'oe : 1. Ua paraparau 4) i te rauta'o te ta'i i te 'irava tâ'ato'a. fa'ahiti mai teie hono i e E ma te ta'i. ma i te ravera'a pu'oi te hono 4. Tê himene 'ohipa na pu'oi te hono 2. Ma te marû 3. i tâ o na o o 'irava. ia i te ma'urerera'a atu. Tâne mai ia Tama. : pato'ira'a teie, ha'apori teie hono i te rauta'o e e pu'oi atu i te tuha'a no te 'irava matamua. 1. O Teanuhe E teiporo'ihia, o Tema râ tei haere mai. ha'apori atu teie hono râ i te niu o Tama o tâ na e pu'oi atu i te niu tumu o Teanuhe 2. Ua ho'i atu o o Marama râ ua haere ia i te teata. 3. Aita te tamari'i i haere i te ha'api'ira'a ua haere râ e 5) mau Mana i te fare, hopu i te miti. Maoti (maori): e pato'i no te fa'aruru, - - 1. Ua e reva piti ta'o 'aore o Vahineri'i ra e piti pupu ta'o tâ maoti i Tahiti maoti 40 te pato'i a tô e na pu'oi. nâ metua. �2. Ua haere Te b) E râtou maoti te ua. hono-(pu'oi) hâmani mau fârerei-pinepine-hia teie mau huru hono. mau hono, e 'amuira'a teie hô'ê ta'o 'aipa e no te hô'ê ti'atohu ('aore ra,aita ra...) 'aore Teie - - - - - no te no e e piti hono tei 'amuihia (maori râ, maoti râ) 'aore piti ha'apori ('oia ho'i). E fa'ahiti mai teie te fe'a'ara'a, no te Teie ia taua - - - - - ra hô'ê ta'o 'aipa e no te hô'ê hono (eiaha râ, 'aore râ...) 'aore ra te hô'ê tohu e no te hô'ê hono (teie râ, tera râ....) 'aore ra no te mau hono i te parau no te ra fa'ataimera'a, no pato'ira'a. mau hono nei: 'aore ra, aita ra: e'ita râ, e'ere râ, fe'a'ara'a, fa'ataimera'a, ferurira'a, eiaha râ, 'aore râ, aita râ: pato'ira'a, teie râ, tena râ, tera râ: fa'ataimera'a, ha'apâpûra'a, 'oia ho'i: ha'apâpûra'a, heheura'a, maoti, maoti râ: fa'ataimera'a, pâto'i no te ha'apaera'a i te hô'ê tuha'a. 1) 'Aore (aita) - 1. A fa'ataimera'a, fe'a'ara'a, ferurira'a... rave E ra : i te pûtê 'aore i te hô'ê 'afata ra pu'oi te hono 'aore no te 'ohi mai i te mâpê. i nâ rauta'o e piti nei: te pûtê e te ra hô'ê 'afata. 2. A haere 3. Etunu 4. A haere 2) atunu 'oe i te ma'a i te 'umara 'aore ra a aita 'aore ra ra a haere a tâmâ itefare! i te taro? parahi iho! Eiaha râ, e'ere râ, e'ita râ, aita râ ('aore râ) pato'ira'a, e ha'apaera'a, e 'opani-'eta'eta-ra'a, pu'oi teie mau hono e piti ta'o 'aore ra pupu ta'o, 'aore ra e piti tuha'a 'irava. - - e e I. Etunu 'oe ite'uru eiaha râ itei'a. 41 �E pu'oi te hono eiaha râ i nâ rauta'o e piti nei: i te 'uru e i te i'a. 2. Ehaere Tama o i uta e'ita râ 3. Ua reva te pahî ai ta râ 4. Ua reva te pahî e'ere râ 5. Tê oha haere ra te 'ofe o o Tama o Teie te manihini tâpû mai i te fê'î. ma. i fatifati. ai ta râ - 1. Ua tae mai e Temehani. Tera (teie, tena) ra: fa'ataimera'a, fa'aarara'a 3) ia teie râ e fifi tei (e) tupu... aita te mâ'a i 'ama. e hono teie, nâ na e pu'oi nei i nâ tuha'a e 'irava nei: ua tae mai te manihini e aita te mâ'a i 'ama. 2. O Tara râ, têparaparau 'ara'ua'e tê hina'aro ato'a tera râ piti o te ra o Miri i te paraparau. 4) 'Oia ho 'i: ha'apâpûra'a, heheura'a e piti ta'o 'aore ra pupu ta'o, 'aore hono e pu'oi. - - teie 1. E haere E tâne te rave II.8.2. E te tâne e te vahine, piti tuha'a 'irava tâ io Taneri'i ma e ta'oto ai. pu'oi te hono 'oia ho'i i nâ rauta'o e piti nei: te ta'ata e te e te vahine. 2. O Teri'itehau 3. Ua 'oia ho'i ta'ata, ra e o na Te e o Aroma, i te 'oia ho'i 'ohipa, 'oia ho'i mau nâ piahi ô 'âpî mai, ua pêni o tê fa'aea mai. ia i te fare. hono-'aihono pu'oi te mau 'aihono e piti ('aore ra hau atu) tuha'a 'irava. E ti'a mai te tahi mau hono-'aihono ei 'omua no te 'irava. E mau ta'o hâmani te rahira'a o teie mau hono 'aihono. E ti'a ato'a a) Te mau mai, i te tahi mau taime, ei niu no te 'irava. hono ti'a tahi 42 �1) ê: fa'aô mai i te hô'ê ni'a i te tuha'a tumu. e - 1. Ua parau mai ê o na toro haere e utari, e tâ'ai mai i te tuha'a pu'oi i te'orometua ananahi i te hora va'u. E tâ'ai mai te hono-'aihono nei è i te nei: piti o te tuha'a o te 'irava haere te 'orometua ananahi i te hora va'u i te tuha'a e matamua: ua parau tei fa 'a 'ite mai 2. O Tama 3. Tê hina'aro nei 2) - - mai ê au o na. ê e taote Tama o Taumihau. o tê iaTina. mono 'Aua'a, 'aua'e: e rave'a, e pu'oi e piti tuha'a 'irava. 1. 'Aua'e o Mâmâ i haere mai i fa'aea ai o 'Aiû i te ta'i. E ta'ai te hono 'aua'e i te tuha'a matamua o te 'irava: haere mai i te piti o te tuha'a: i fa'aea ai o 'Aiû i te ta'i. 2. Ua mâ 3. 'Aua'e 3) te roa fare te moni 'aua'a i topa o Tania i haere mai e o tauturu. tôrâtoufare. i roa'a ai Hou: - e fa'ahiti i te parau no te tau, - e pu'oi 1. Hou 'outou e piti tuha'a 'irava. a reva ai, a fa'anaho i ta 'outou mau taiha'a. E 'omua atu ia te hono hou i te 'outou a reva 'outou mau 2. Epu'a vau 3. Ua pure 4) Mâmâ i ai, no piti o te tuha'a 'irava, hou te pu'oi atu i te tuha'a tumu, a fa'anaho i ta taiha'a. i tâ 'u 'ahu te 'orometua hou vau a haere ai hou te manihini a tâmâ 'a ai. Ahiri (ahini, ahani, ahari): e fe'a'ara'a, e rave'a, mana'o tae'ore, e pu'oi e piti tuha'a 'irava, - i te matete. e hia'ai, - - e riro mai ei niu no te hô'ê 'irava i te tahi 43 mau taime. �1. Ahiri tô 'u 2. Evaere 3. Ahiri o pererau ahiri au Tama 4. Ahiri! 5) e = tera - tipi. e tuô ia vau. A fa 'aite mai! fa'atuha'ara'a, fa'ata'a-'ê-ra'a, e pu'oi e piti tuha'a 'irava. 1. Ua haere mai E ua fa'aterehau te 'are'a te peretiteni, ua fa'aea atu ia. pu'oi te hono 'are'a i nâ tuha'a e piti o te 'irava i ni'a nei, 'oia haere mai te fa'aterehau e te peretiteni ua fa'aea atu ia. 2. E piti tâ Tama tamari'i 3.Uareva 6) au. 'Are'a: - ho'i: e ma'urere e o Hinanui i 'are 'a te hope'a reva 'are'a o Maire ra ua tei te fare ia. fa'aea mai ia. Inaha, ina'a: heheura'a, tâtarara'a, ha'amâramaramara'a, e pu'oi e piti tuha'a 'irava, - - - e vauvau mai no te aha tera 'aore ra tera atu 'ohipa i (e) tupu 'aore ra i 'ore i (e) tupu. 1.Ehaere au 2. Etaote tera atu ta'ata iteienei 3. Inaha Maha 'iatea, b) ina 'a ua mou 'a ua te ta'ata-ha'apa'o. parauhia mai. rua. Te mau 'aihono hâmani (e hi'o i te tuha'a no te hâmanira'a ta'o) Teie - inaha uataemai no te mau 'aihono, hô'ê hono e te e 'amuira'a teie hô'ê raui'oa-tumu (mai tei au, mai te peu, mai te mea, mai te huru) 'aore ra no te hô'ê fa'atoro e te hô'ê raui'oa-tumu - au; no te mea, no (no reira) 'aore - - no te no te noa (i te mea, i te peu, i tei te aha) 'aore ra ti'avâhi (nâ mua a'e) 'aore ra tohu ra hô'ê ha'apori e te hô'ê 'avei'a (noa atu), hô'ê 'aipa e te hô'ê ha'apori e te hô'ê 'avei'a ('ore noa atu, 'ore a'e) 'aore ra 44 �hô'e fa'atoro e te hô'ê ti'atau ('a'uanei, 'aunei) 'aore ra no te 'amuira'a e piti hono (inaha ra, 'are'a ra, 'are'a ho'i) Taore ra e rauha'a noa (ia au) 'aore ra e ta'o hâmani 'era a'e te tau mai ia peneia'e, tê 'itehia ra te ti'atohu nei e te 'avei'a a'e. - no te - - - 1) Mai tei au, ia au: fa'afâitora'a teie, ha'atâmarûra'a, e - - - e fa'ahiti ato'a mai i te parau no te huru, no te peu, e pu'oi 1. Erave piti tuha'a-'irava. e mâtou i te 'ohipa mai tei i te peretiteni. au E te pu'oi atu te hono mai tei au i te tuha'a piti o te 'irava nei: i peretiteni i te tuha'a matamua: e rave mâtou i te 'ohipa. 2. Ua 3. la 2) tâpû o Timi i te tumu-ha'ari te taime au e ho 'i ia ia i tâ 'oe anira'a. au i te fare. mâtou Mai te peu, (mai te mea, mai te huru, i te mea, i te huru, i te peu): e hina'aro tae teie mai te peu e rave'a tê horo'ahia, e pu'oi e piti tuha'a 'irava. - - 1. Mai te peu 2. E 'ohi au E e moni i tâ 'oe 'ahu e 'ohi 3. Mai te peu uapa'ia 4. Mai te mea Nâ - - - e ho'o mai ia mai te peu (ê) itei'a. vau e ua-noa-hia atu. pu'oi te hono mai te peu (ê) i nâ tuha'a ni'a nei 'oia ho'i 3) tâ 'u e marû mua au i ta 'oe 'ahu 'outou te ati'aia mata'i, e i ni'a haere ia e piti a haere mâua e e 'irava i ha'uti. tâi'a. a'e: e fa'ahiti mai i e pu'oi ato'a teie hono e piti tuha'a 'irava, fa'a'ohipahia teie hono i te mau taime ato'a, e o te ua-noahia atu. e e te parau no te tau, e monohia râ i te tahi mau taime i te hono hou. 1. Nâ mua a'e 'oe 2. Ua haere mai a o haere ai i te Tama nâ ha'api'ira'a, mua a'e i te 45 a fa'anaho maita'i i tô 'oe piha. tipohe-ra'a-hia te môri. �4) Noa atu: - pato'ira'a no te rave tâmau i te ha'a, pu'oi e piti pupu ta'o 'aore ra e piti tuha'a 'irava. e - e - 1. Noa atu te E 'irava mata'i, pu'oi te hono e reva 2. E tanu vau i te tiare te mata'i, 4. Noa atu te 'opanira'a - - - ua pau te ua. te ua, haere e te vî e te'orometua e reva te ta'ata haere ihoa e noa atu o te ihoa mâtou. e tata mâtou i te pa'apa'a. i uta. â aita tauturu tâna emoni. uaparemo o Taniera. noa atu: fa'ataimera'a, e 1. 'Ore noa atu 'oe 2. 'Ore noa atu te mata 'i 3. 'Ore noa atu 'oe e e reva a e e hina'aro. fa'a'ite mai. puai mai haere ia e 'amu itâ'oemâ'a mâtou ahoro'amaiia etu'u ite'upe'a. nâ'u. 'Are'a râ, 'are'a ho'i: - - e e pato'ira'a, e fa'atuha'ara'a, pu'oi teie hono e piti tuha'a 'irava. 1. Ua tanuhia 2. E o te â, noa atu ho'i, noa atu râ: pato'ira'a, e rave iho râ i te ha'a, pu'oi ato'a e piti rauta'o 'aore ra e piti tuha'a 'irava. 'Ore 6) noa atu noa atu 2. Noa atu ho'i te'oi'oi - mata'i, i te tuha'a Noa atu e 1.Ehaere 5) noa atu i te rauta'o te ihoa mâtou. 3. Noa atu 5. Noa atu ihoa mâtou. e rêva vaere râtou 3. Ua i te reva te taina 'are'a râ te te mau ua i te 'aua-tiare vai-iho-noa-hia i roto i 'are'a râ te mau tâne te ha'ape'e. e vaere ia fâ'apu. o Teri'i 4. Ua marô noa haumi ia. noa vahine 'ape ho'i 'are'a râ te o tahi taha Tama o te ua fa'aea mai ia. mou'a 46 'are'a ho'i o te tahi taha ra, ua �No fea ho'i, no fea râ: e pato'ira'a no te fa'a'afarora'a, ha'amarûra'a, e tu'ura'a. 7) - 1. Ua mana'o E ê vau ua pu'oi te hono ara noa ra ta'oto no mana'o e ua 2.Uati'aturi te 'orometua ha'uti noa mai ra. 8) - - 1. No te E No te - no ê e rave ua ta'oto te e piti o te i te'ohipa ua'ino te pere'o'o e'itaaturaia mâtou etae pu'oi te hono i te rave i te 'ohipa no te mea ua e fa'a'ati. ni'a reira: e fa'ahiti mai i te parau no te tumu i ravehia ai te ha'a, e ti'a mai ei niu i reva no te ai 'irava. no te taera'a mai te taote. pu'oi teie hono i te tuha'a 'irava mâtou i reva o Pâpâ no reira te manihini i ho'i ai. - 'A'unei: e era hora. Maoti râ, maori râ: (e hi'o i te hono maoti) - fea ho'i no te mea i nâ tuha'a e piti o te 'irava i ia mâtou e tae e fa'a'ati e ua 'ino te pere'o'o. o na no 2. Ua ta'oto 10) no piti tuha'a 'irava. e te taera'a mai te taote. 9) 'irava nei: tê o na. tamari'i pu'oi ra e (i te mea): mea 1. No reira mâtou E vau fa'ahiti i te parau no te tumu, 2. Ua fa 'aea - fea ho'i i nâ tuha'a e mea fa'ataimera'a, fea ho'i têaranoara. no e nei: e'ita atu - o na e fifi tê roa'a mai te peu ê e 1. A vai iho 2. A tomo atu i tena tipi i roto ravehia te ha'a. 'a 'unei te rima 'a 'unei o Mâmâ e mutu e 47 ai. riri mai ai. ai i te tuha'a e �II.9. Te O te 'omua mau 'omua niu II.9.1. 'omua-niu mau niuhafa, te 'omua niu'apu, te 'omua o e te mau numera. Te 'omua niuha'a mau Tê vai nei te 'omua niuha'a ti'a tahi mau e te mau 'omua niuha'a hâmani. a) Te 1) E - - - 'ohipa 'omua tia tahi : 'ohipa oti 'ore i te ha'ahia, e 'opuara'a, aita â i tupu fa'ahiti mai i te parau no te tau a mûri, e fa'ahiti ato'a mai i te parau no te fa'aue 'aore ra no te hô'ê mâtauhia i te rave, e e i roto i te ta'o e- - hô'ê mau 'aipa, e fa'ahiti ato'a mai i te 'ohipa oti 'ore i te ravehia. 1. E_reva te pahî. Aita â te 2. Ehaere mai 'ohipa i ravehia. râtou ara'ua'e. E fa'ahiti mai teie 'omua niuha'a 3. Einu 4. E 'amu te ta'ata tahiti mûri. e i te parau no te fa'aue. e i te parau no te hô'ê 'ohipa i rave-noa- ta'ata tahiti. e te 2) i te parau no te tau a i te Va ota. E fa'ahiti te 'omua 5. E-'ita e i tâ 'oe râ'au! E fa'ahiti mai te 'omua hia parau no te râtou Ua e reva ananahi. : fa'ahiti mai i te parau no te hô'ê 'ohipa i oti i te ravehia 'aore ra i ha'amatahia i te rave, i tupu e fa'ahiti mai i te parau no te tau i ma'iri, - e - 48 �- 1. Ua fa'ahiti ato'a mai i te parau no te e te reva pahî. E fa'ahiti mai 2. Ua haere mai 3. Ua ta'ata rahira'a. o ua râtou i te parau no te inanahi hô'ê 'ohipa i tupu a'e nei. ra. i te fare. I roto i teie 'irava iti e fa'ahiti mai o ua i te parau no te rahira'a. 4. Ua i teie taime. ua E fa'ahitihia te parau no te 3) hô'ê 'ohipa i tupu 'aore a râ i oti. Tê...nei (na, ra): - e fa'ahiti i te parau no te hô'ê 'ohipa e ravehia ra 'aore ra e tupu ra i teie taime, - - e e fa'ahiti mai i te parau no te tau: i teie tau, i teie taime, fa'ahiti ato'a i te parau no te hô'ê 'ohipa i mâtauhia i te rave, - e fa'ahiti mai i te parau no te 1. Je reva nei te 4. A o te pahî. te 'ape i te tau tahito. mâtauhia teie i te tau tahito. Je uahia nei 4) (fâtata/atea). matou. 3. Je 'amuhia ra E peu e te tau pahî. I teie taime te revara'a 2. Je reva ra vâhi io mâtou. : fa'aue teie, e fa'ahiti ato'a i te parau no te hô'ê 'ohipa e tupu mai te peu ê e'ita te tahi e ravehia, e fa'aarara'a ê e fifi tê roa'a, - e - piti 'ohipa teie e tupu nei, e fa'ahiti i te parau no te tupura'a e piti ('aore ra hau atu) 'ohipa i te hô'ê â taime, -a- i roto i te ta'o 'aipa a-ita Ca-ore), e fa'ahiti mai i te parau no te hô'ê 'ohipa i oti i te ravehia, - e - - tê vai ra te tahi atu â mau aura'a. 49 �1. A màmû! 2. A i tâ 'oe rave 'ohipa! E fa'ahiti mai te 'omua 'irava. 3. A haere ro'ohia a 'outou a i te parau no te fa'aue i roto i teie i te ua! Te piti o te a e fa'ahiti mai i te parau no te hô'ê fifi e ro'ohia mai te peu ê e'ita te 'ohipa matamua e ravehia, te a matamua râ e fa'aue ia tâ na e heheu mai. 4. A haere E a ti'i i te faraoa! piti 'ohipa ta'a'ê maita'i teie 'ohipa matamua. e tupu nei, tera râ te piti e tupu ia ia tupu te 5. A 'ite 'oe 6. A-ita . a parau râtou i Tê vai ra atu! reva. â te tahi mau aura'a e roa'a mai no roto i teie 'omua a. 1.Apua'a! 2. A inu 'ava! 3. A 'avae me'ume'u! E fa'a'inora'a tâ teie 'omua 5) I - - - - a e horo'a mai. : 'ohipa oti i te hô'ê taime ti'a, fa'atata te 'ohipa i te tupu, e ua e e fa'ahiti ato'a mai i te parau no te tau i ma'iri, mono teie no te 'omua ua i roto i te mau niu pu'oi (te 'irava 'aipa, te patura'a 'irava no te fatura'a). 1.1 parahi noa o Ta'aroa hô'ê 2.l_haere 'ohipa au na pa'a. fa'ahiti mai te 'omua niuha'a i i te parau i tupu e ua oti. I roto i teie 'irava no te i roto i tô iuta e i teiepo'ipo'i. 50 �E fa'ahiti mai te 'omua i i te parau no te te hô'ê 'ohipa i fâtata i tupu. 3. Aita o Teri'i 4. Nâ te mîmî 6) la e - e - i tâmâ'a. i 'amu i te i'a. : fa'aue, e hia'ai puai, 'ohipa oti 'ore e fa'auehia râ, i roto i te niu 'aore - ra e hia'aihia, te tuha'a 'irava pu'oi, e fa'ahiti mai i te parau no te hô'ê fâ e titauhia, e hina'arohia, e fa'ahiti ato'a mai i te parau no te tau: i te taime a... - 1. la haere mai 'outou ananahi i te hora hitu! E fa'ahiti mai te 'omua ia i te parau no te 'irava. 2. la manuia tô 'outou tere! 3. Tê hina'aro nei 4. E pa 'e fa'aue i roto i teie 'oe i te o Mâmâ ia haere mai va 'a rahi ia tae atu 'outou i te 'oire. mâtou. E fa'ahiti mai te 'omua ia i te parau no te tau 'irava. 7) Ei - - e e : 'ohipa oti 'ore, hia'ai, e hina'aro. 1. H Tahiti tatou 2. Ei ia na tatou 4. Ei te 'otu'e toro 'Oi - fârerei ai! te tâviri-fare! 3. Ei io Tama 8) e e tâmâ 'a ia i teie ahiahi! te marae ari'i. : ua fâtata te 'ohipa i te tupu. 1. !Œ reva te pahî. 2. 'Œ te hi'o ha'amâramarama parari i te pôpô. i roto i teie �b) Te 'omua niuha'a hâmani mau la pu'oi a tu te mau 'omua niuha'a ti'a tahi i te tahi atu mau ta'opatu mai te 'avei'a, te ti'atohu 'aore ra te tahi atu â mau 'omua niuha'a, e roa'a mai ia te tahi atu â mau 'omua niuha'a. Teie ia taua 1) I ... e - 1.1 'ohiti ua, 'omua niuha'a nei: mau i... mai nei...: fa'ahiti mai i te parau no mâtou i te taofe na iroto te tau e no te vâhi ato'a. itefa'a. E fa'ahiti mai teie 'omua niuha'a hâmani i..jia i te parau no te hô'ê ohipa i ravehia i te hô'ê vâhi hou a haerehia ai i te hô'ê vâhi 'ê 'ohipa oti teie. atu, e 2.1 haere mai nei 2) A...na, e - 1. Aua ) te la - e a; a ... ai: tâ mâtou pape. e reru mahana 3. A uahia ai 3 ... fa'ahiti mai i te parau « ahiri a 'e ». na 2. A hiti a tô 'oe hoa. ua rari ahaere roa ia te o Mâmâ i uta. taupe'e-fare. au: fa'a'ohipahia ia mai te hô'ê hono. ( e hi'o i te mau hono). 4) No + 'avei'a + ti'atohu; no noa + 'avei'a + ti'atohu (e hi'o i te fa'anahora'a o te mau fa'atoro) e fa'ahiti i te parau no te hô'ê 'ohipa i oti i te ravehia aita i maoro a'e nei. (e hi'o i te mau fa'atoro). ... ... - 5) Mai: - 1. Mai e ( e hi'o i te fa'anahora'a o te mau 'avei'a) fa'ahiti mai i te parau no te hô'ê 'ohipa i fâtata i te tupu. reva te pahî Ua fa'atata te 2. Mai parari i teie po'ipo'i. pahî i te reva 'aita râ teie revara'a i tupu. te hi'o o te ha'amâramarama 52 i te mau tamarïi. �c) 'Aore 'omua niuha'a e E tupu rahi te teie 'ohipa i roto i te fa'ati'ara'a 'a'ai mai te peu ê e mea 'ohipa e tupu ra, e teie mau 'ohipa e mea pu'oi atu i te tahi. E 'ape'ehia râ te ta'oha'a i te hô'ê 'avei'a e te hô'ê mau tahi e te ti'atohu. E fa'a'ore-ato'a-hia te 'omua niuha'a i roto i te hô'ê fa'auera'a mai te peu ê 1. Haere mai ra môrî, iho rave e toru a'e vae tô te ta'o 1) niu. Tama, tomo mai ra i roto i te fare, tû'ama mai ra i te i te ve'a, pârahi a'e ra i ni'a i te ro'i no te tai'o. i te putal o Te mau 'omua niu'apu e e 'ei E: - mau o te ra 2. Horo'a mai II.9.2. pû e fa'aohipahia i roto i 'aipahia. te mau 'irava ti'a tahi, i roto ato'a i te 'irava - 'aore Te tauira'a e mau niu e fa'ahitihia 'omuahia e e huru, no te fa'aôra'a i aha teie. 1. E 'animara teie 'omua iti. tei 'omua parau no te te parau: e e iti, e fa'ahiti mai ia i te roto i te hô'ê 'apu, e fa'ahiti mai i te manu. E fa'aôhia e te 'omua e, te manu i roto i te 'apu (pupu, 'ôpû) te 'animara. 2. E fa 'ehau tera ta 'ata. . Te mau parau no te 1. E fare 'omuahia e te fatura'a. tei ia Tihoni ra. ta Petero. 4. E tamaroa 5. E_moni e tô 'ô. 2. E hamara 3. E 'ûri niu tâ mâua. tâ Tama i roto i tô na rima. 53 'omua e, e fa'ahiti ato'a mai i te o �2) 'Ei : i roto i te mau niu 'aore tuha'a 'irava 'omua i te parau no te hô'ê tauira'a, - e - hia'ai, e hina'aro tâ na e pu'oi, e fa'ahiti mai teie fa'ahiti ato'a mai i roto i te mau 'irava ti'a tahi. 1. Ua riro te pape 2. Ei manuia tô 'outou tere! 3. Ua haere mai II.9.3. na e au !ei tauturu Te 'omua no 'oe. o E heheu mai teie 'omua iti i te 'omua ra. Te te Ei uaina. niu tâ mau fa'atueara'a, î. O Tama 2. O vau te tê na e ti'ara'a, i te iho (o te 'ohipa) o tâ fa'aô mai ra, e fa'ahiti mai ia i te parau no fa'aaura'a. no te matahiapo. reva ananahi. 3.0te 'orometua ha'api'i tamari'i II.9.4. mau Te tera atu. 'omua niu numera e e a E fa'ahiti mai te 'omua e i te rahira'a 'are'a râ te 'omua fa'ahiti mai ia i te parau no te tai'ora'a tâta'i tahi. 1. Epiti tamari'i i E Te mau i reva. ha'apori hope ato'a te E'ita E e reva. 2. A piti atu ra tamari'i 11.10. a e mau mau ha'apori i te tai'ohia. ti'a mai 'ei niu no te hô'ê 'irava 'aore ra 'ei 'omua niu. ha'apâpûra'a teie i te terera'a o te ha'a 'aore ra o te 'ohipa. E fa'ahiti mai i te parau no te huru, te rahira'a, te terera'a ha'a, te uira'a, te fe'a'ara'a, te ha'apâpûra'a e tê vai atu râ mau o te aura'a. E marie, ha'apori ta'oha'a noa te tahi ana e hua. 54 mau pu'era'a mai ia vave, mai te, �Teie ia taua 1) mau ha'apori nei: Te ha'apori ta'oha'a Teie te E rave ha'apori ta'oha'a: tapa'o fa'ata'a teie i mau 1. Ua tomo 2. Va mau vave ia o hua i roto i tâ o na 3. Ua parau maite atu 2) Te mau Teie te o vave, maite, marie, ana, te mau ta'oha'a. hua.. i te fare. na ha 'a. Màmà ia râtou. ha'apâpû ha'apori fa'ahiti nei i te parau no te ha'apâpûra'a: noa, roa, ho'i, 'oia, pa'i, ato'a, hânoa, â, ihoa, fa'ahou. E ha'apori teie mau ha'apori i te mau huru niu ato'a. mau 1. E reva ihoa mâtou 2. Va roa'a ato'a ananahi. tâ Tama 3. Tê tâmâ'a fa'ahou nei 4. O Tama ho'i 6. Ua haere 3) Te â_ mau Teie te 'aore 1. O o parau-tû'ite. te tei parau 5. E manu pa'i e mau tamari'i. i tena parau. tera atu i ni'a i te tumu-vî. ia i te faraoa. e ti'i ha'apori no te rahira'a ha'apori e fa'a'ohipahia no te parau o te rahira'a ha'apu'era'a: pauroa, pà'ato'a, tâ'ato'a, ana'e, ri'i, re'a. E ha'apori teie mau ha'apori i te i'oa e i te ta'oha'a. Re'a, e ha'apori noa ia i te ta'o 'aipa aita 'aore ra 'aore. mau ra no te vau ana'e tê 2. E reva pauroa 3. Ua 'amu 4. 'Aita re'a o reva i teie mâtou Teri'itua ta'ata hepetoma i mua. i Tahiti. i te faraoa tâ'ato'a. i haere mai i te ha'utira'a teata ta'ata 55 ora. �11.11. Te ui II. 11.1. ta'o mau Te te no e 'êra'a, no te no te 'aipa, no te auera'a. mau ta'o no te 'êra'a E ti'a mai teie mau ta'o e niu 'aore ei pû no te niu o te hô'ê 'irava. E 1. Ua piti rave noa ta'o e fa'a'ohipahia nei 'oe i te pû'ohu-vanira? no teie 'ohipa: 'ê e 'oia. 'ê. - 2. Aita te tumu-vî i haruru i teie mata'i rahi. II. 11.2. e - teie mau ta'o i te mau 'irava 'aipa 'ore ana'e tê 'ore atu e 'omua i te 'irava, e ha'apori ia i te niu 'aore Teie taua E - - aita mau 'aore E i te ta'o. mau = e'ita, e'ore, e'ere, eiaha, 'ore. (e-) + 'ita, 'a- (e-)+ 'ore, = a- =e+'ere. mau ta'oha'a te ta'o 'ore 1. Ua 'ore te vî. 2. Ua 'ere râtou 1) ra ta'o nei: aita, 'aore, ta'o hâmani te rahira'a: (e'ita) -e'ere rahi, 'omua pauroa o te - 'oia. 'aipa 'Aore re'a i - o Te - i te faraoa i teie e 'ere. po'ipo'i. Aita ,'aore: e niu teie, e 'aipa i te niuha'a, tera râ e 'aipa ato'a i te niu'apu no te - - fatura'a, - e ha'aporihia e te ha'apori re'a, o te tâpa'o ia o te mau ta'o ha'apori i te mau 'ohipa i tupu 'aore ra e tupu ra 'oia ho'i e lipahia teie 'aipa mai te peu ê nâ te 'omua niuha'a ua 'aore të...nei (na, ra) e 'omua i te niu 'aipa-'ore-hia, e 'aipara'a teie i te 'irava tâ'ato'a. e - 1. Aita re'a tamari'i 2. Aita râtou i reva i haere mai i teie i te teata. po'ipo'i. 56 �3. 'Aore 2) e tô te fare. pape E'ita, e'ore: e 'aipa no te mau niuha'a, e 'aipa teie no te hô'ê 'ohipa i 'ore e 'aipa no te tau a mûri, e 'aipara'a i te 'irava tâ'ato'a. - - a e tupu, - - 1. E'ita râtou 2. E'ita 3) oTama e tàmâ'a. E'ere: e 'aipa no te - e - e - 1. E'ere mau niu'apu, niui'oa, niu fa'atoro e niu numera, 'aipa e'ita, monohia teie 'aipa, i te tahi mau taime, i te 'aipa i te hô'ê noa tuha'a 'irava, te niu. oTama te 2. E'ere o na te 3. E'ere nâ 'u i 4) ananahi. e reva matahiapo. 'orometua. rave. Eiaha: e 'opani-'eta'eta-ra'a teie, e'ita e pu'oi atu i te 'omua niuha'a - - - - e fa'ari'i e 'aipa i te 'irava tâ'ato'a. 1. Eiaha e'amu 2. Eiaha e 3. Eiaha 5 ) haere 'outou noa i nâ 'omua niuha'a e ua e e tê...nei (na, ra), ia, i te faraoa! i uta i teie ia fa'aea mahana, noa e mai tena Tapati! tehuru! 'Ore: - - e e ha'apori teie 'aipa i te niu 'aore ra i te ta'o, 'aipa hô'ê noa ta'o 'aore ra hô'ê niu. 1. Ua ta'ata 'ore i te purera'a. 2. Ua 'amu 'ore o na i te mâ'a. II. 11.3. mau Te Teie ia: o ta'o no te uira'a vai, aha, fea (hea/hia), anei, paha, peneia'e, 'ene ('ere). 57 �1) Vai: - - - - - - - e 'omuahia e 'omua-ato'a-hia e te 'omua o, fa'atoro no, nâ, ia, io e e, e te mau pato'i i te fa'atoro i, heheu mai i te iho, i te vaira'a, e'ita e ui i te niaha'a, i te niu'apu e i te niu e ui i te niui'oa e i te niufa'atoro, e e ui i te hô'ê e tuha'a 'irava e'ita râ i te 'irava tâ'ato'a. noa 1. O vai tera ta'ata? -OTama. 2. O vai tei 'amu i te 'ahi'a? - O - Nâ te 'orometua. 3. Nâ vai 2) puta i rave? fa'ahiti mai i te parau no te tumu, no te huru, no te ti'ara'a, e toro'a, - - e pato'i i te 'omua e ui hô'ê 1. Eaha noa o, tuha'a 'irava. tera ta'ata? 2. No te aha 3) vau. Aha: - te te numera, râtou -Etaote. i reva ai? Fea (hea/hia): e pato'i i te mau 'omua niuha'a ato'a, - - - e fa'ahiti i te parau no te vâhi, te tau, te rahira'a e te rave'a, e pato'i hô'ê noa tuha'a 'irava. 1. E fea tamari'i 2. No hea mai râtou 4. Emea nâ fea 4) - E toru. 'oe? 3. A fea 5. E fea moni i reva? e haere mai ai? i te tunu i tera a'e i'a? i tâ 'oe tui-i'a? Anei, paha, peneia 'e, 'ene ('ere): - e fa'aui teie mau ta'o i te 'irava tâ'ato'a. Anei, paha: 58 �e - ha'apaori teie nau ta'o i te niu o te 'irava no te fa'aui i te "irava tâ'ato'a. ]. E fenua nehenehe anei 2. Ua rave 3. Ua paha pa'ia anei o Mâmâ o Tahiti? i ta 'u 'o'ini mâpê? te mau manihini? Peneia 'e: . e - 'omua teie ta'o ui i te 'irava. /. Peneia'e ua reva 2. Peneia 'e e taote . te e - (hope'ara'a) o te 'irava, ui teie ta'o i te 'irava tâ'ato'a. 1. E ta'ata mâramarama 2. Ua rave . " tera atu ta'ata? 'Ene ('ere): e ui i te hi'u - pahî i te 'a'ahiata roa? 'oe i te va oTeri'i, 'a inapô 'ene? ra, 'ene? No te ui i te 'irava fa'atomara'a i te II. 11.4. Te tâ'ato'a, e fa'a'ohipa-ato'a-hia te hope'a o te 'irava. mau ta'o no te auera'a, no te heheu i te manava E mau maniania teie no te natura o tei riro mai ei ta'o. Teie ia: - - - - - - - - - - - - - aroha, no te mauiui, a tae = no te 'oa'oa, te pe'ape'a, no te fa'a'ino, 'âtirâ, tîrârâ, 'âti'â = no te fa'a'ore, 'ô, 'ê = no te pahono, 'ai = o te aue, no te mauiui, no te hitima'ue, no te maere, 'aitoa = no te fa'a'ino, 'aria = no te 'itera'a, no te maere, inaha = no te 'itera'a, 'ê'ê = no te aroha, hiae! = no te tuhi mai, no te fa'a'ino, tihê! = no te fa'a'ino, hûrô! = no te tuô, no te ha'apoupou, a ne e ... 'é = no te = no te tuô.... 59 ■ �TAPURA NO TE MAU TA'OPATU Te mau ta'opatu: e hope i te tai'o 1. Te monoi'oa: - - monoi'oa-ta'ata: vau/au, 'oe, o na/ o ia; tâua, mâua, 'orua, râua; tatou, mâtou, 'outou, ràtou. teie, tena, tera, vêrâ, vêtahi tohu: 2. Te ti'avâhi e ti'atau: tiavâhi: râpae, vaho, ni'a, raro, tai, tua, uta, rôpû, rotopû, piha'i iho, mua, mûri -nanahi, -napô, -raua'e, -na'uanei, 'uanei, -riana roto, - - ti'atau: 3. Te ti'atohu: nei, na, 4. Te 'avei'a: mai, atu, a'e, iho ra 5. Te tohu: - - - - no te no te 'orero: teie, tena, tera fa'ati'ara'a parau: taua, taua nei, taua na, taua ra tahi te te mau atu mau tohu tohu (ha'ameharara'a): reira, ia, ai niu: no te 6. Te fa'ai'oa: fa'ai'oa nui: f. fatura'a: f. numera: f. fa'ata'a'ê: f. rahira'a: f. hâmani: fa'ai'oa 'ore: eie, ena, era. te - tô, tâ, ta, tei to'o, ta'i te tahi, te hô'ê ma'a, nâ, nau, tau, tei, tê, tei - - - - - mau, te mau, tehui - 7. Te fa'atoro: - fa'ai'oa ti'atahi: i, i (tau), te (huru), - te a ia, io, o (fatura'a), ro (vâhi), (tau), no, nâ, e; fa'ai'oa ti'arau: i ia..ra, i te ... ra e tê vai atu a (fatura'a), a ra... 8. Te hono: - no te pu'oi: - e, ma, râ, mai, maoti (maori) , 'aore ra, aita ra, aita ('aore) râ, e'ita e'ere râ, teie (tena, tera) râ, 'oia ho'i, - - 'aihono: râ, eiaha râ, ê, hou,'aua'a (aua'e), 'are'a, ahiri (ahari, ahani, ahini), inaha, ina'a, mai tei au (ia au), mai te peu (mea, huru), i te mea (peu, huru), nâ mua a'e, noa atu (à, ho'i, râ), 'ore noa atu, 'are'a râ (ho'i), no fea ho'i (râ), no te mea (i te mea), no reira, no te aha, 'a'unei, inaha râ e tê - - 9. Te 'omua niu: 'omua niuha'a: - - - 'o. niu'apu: 'o. niui'oa vai atu ra... e, ua, i, vai atu ra.. tê.. nei (na, ra), e, 'ei o 60 a, ia, ei, 'oi, i...na, a...na e tê �- 10. Te 'o. niu numera: e, a ha'apori: - - - h. ta'oha'a: h. ha'apâpû: h. rahira'a: 11. Te ta'o - - - - no te 'ê: te moite, marie, ana, hua ho'i, 'oia, pa'i, fa'ahou, ato'a, hânoa, ihoa, â pauroa, pâ'ato'a, tâ'ato'a, ana'e, ri'i vave, noa, roa, 'aipa: te ui: te auera'a...: 'ê, 'oia aita, 'aore, e'ita, e'ore, eiaha, 'ore vai, aha, fea (hea, hia), anei, paha, 'ene ('ere), peneia 'e. aue, a tae, 'âtîrâ..., 'ô, 'ê'ê, hûrô, tihê.... 61 �'oruât., ihmûoua (ternâa,) i.namuâ'e,(trio)) ra. h'oorpee 'otmmrââuoau,,; turpoôithaaû',,'ine. httnmmueeaaaiuu.,,,'(fiaon)+'i)uêhtoa..,'r (((ffavhaotaêtuurhr'i'))),,, (imnmaaaooh'rtii),, (teerere'aâoâiââirt,,) (''aanuhiren), ((ihhtmtmppmuueeraruaia)),,''fonrnâoâte)'i, 'ianaeravuêhht.ue,,(i'inoaraveê,ntu)i,, hamunri.e, f'âahiop'itnohao.a'ui,,,, rpaiân'ato'e, 'oee''iriaterha,, f(ea'p/phennanhiai),, ''âêtôtûîhrêêr..ô,, tai'o itnaâu/oa;, trvnaaih'aoio,, rnaa''uuee,i, ttaarnuu., 'ovaue/au,, tteerna.a, râpae, nnaanpahôi,, na,ra. ihaaot'eu.,, tteernaa., tanueai, iaai., eernaa., tteâi., ttâaa''ii., httaôeh'êi., tnaâu,, (fat'+eioa io, (tnaeuâô.),, iiate.. rraa, ma,mrâai,, (ariata,) ho'i hou,'au 'a (taaieauui), (haâotu'i,, trneeiora, i,tê.nei teie, roto, TA'O TE fenua nei, mai, teie, taua, reira, (ha'mer) eie, te. tô, to'o, ma'a, te ia, tei i, (ttnua'mui) (tnumui) noa Thtan'aoeho'a' Thtan'uoehroa' tamo'ni'oa ti'avâhi aar'pru toahtuu fatuar' numera fa't êra' a hâmani ti'athi l'oa l'OA tohu l'oa l'oa ti'atau TI'AVH/ U Tl'AOHU TA'OHA' l'OAH 'A NUMERA MON I'OA TAOP A h'oorpee orero fa'ati' tahi 'AVEI'A TOHU niu rahi' nui FA'TOR FA' IOA TA'OPTU hope tai'o tai'o T E T A O a e, i ti'arau pû'oi HONO aore oia mai e, aihono noa no ua, ei. e, e, 0 a. e, maite, hroo'ai,, tâp'aauoroa,, 'oia 'aore, aha, tae, vave, noa, ha'pâûra 'ê, o.-niuha' oa.-niu'pu o.-niu'oa o.-numera ta'oh a rahi 'a h. 'OMUA-NI HA' PORI h. h. ê TA'O 'aita, aipa vai, ui aaue, aue �� Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource [21]Langues polynésiennes : grammaires, lexiques, méthodes d'apprentissage Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Te 'ihi reo e te tarame papa-reo : te ta’o : DEUG et licence Reo ma’ohi La linguistique et la grammaire : le mot Subject The topic of the resource Langue tahitienne Enseignement Creator An entity primarily responsible for making the resource Peltzer, Louise Source A related resource from which the described resource is derived Université de la Polynésie française (UPF) Publisher An entity responsible for making the resource available Editions Polycop Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Rights Information about rights held in and over the resource La copie numérique et les métadonnées sont sous Licence Creative Commons BY NC Relation A related resource http://www.sudoc.fr/06175868X Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource 1 volume au format PDF (63 vues) Language A language of the resource Tahitien tah Type The nature or genre of the resource Text Texte imprimé grammaires